Tygiel 3 (90) / 2026
Trzydzieści pięć lat w Tyglu
Od redaktora naczelnego
Trzydzieści pięć lat to wystarczająco długo, by przekonać się, że czasopisma literackie nie powstają z ekonomicznego rozsądku. Gdyby tak było, wiele z nich nigdy nie ujrzałoby światła dziennego. Rodzą się raczej z potrzeby rozmowy, z przekonania, że słowo ma znaczenie, a kultura nie może istnieć wyłącznie tam, gdzie przynosi wymierny zysk. Potrzebni są jeszcze ludzie gotowi poświęcić jej swój czas, energię, niekiedy własne pieniądze, a przede wszystkim część swojego życia.
Kiedy w 1991 roku ukazał się pierwszy numer „Tygla”, Polska dopiero uczyła się nowej rzeczywistości. Zmieniały się instytucje, gospodarka, sposób myślenia o państwie i społeczeństwie. W tym czasie Ryszard Tomczyk, pisarz, malarz, krytyk i niestrudzony animator elbląskiej kultury, postanowił stworzyć pismo, które będzie miejscem spotkania różnych środowisk twórczych. Nie zamierzał ograniczać go do lokalnych wydarzeń ani zamykać w granicach jednego miasta. Już w pierwszym tekście programowym wskazywał na potrzebę uczestniczenia w szerszym obiegu myśli, w którym historia regionu spotyka się ze współczesnością, a sprawy miejscowe z problemami uniwersalnymi.
Ta idea, mimo upływu lat i zmieniających się okoliczności, pozostała jednym z fundamentów „Tygla”.
Warto przy tej okazji przypomnieć ludzi, którzy uczestniczyli w jego narodzinach. Obok Ryszarda Tomczyka w pierwszym zespole redakcyjnym znaleźli się Grzegorz Baranowski, Stanisław Franczak, Janusz Ryszkowski, Zbigniew Tomasz Szmurło oraz fotograf Czesław Misiuk. Każdy wnosił własne doświadczenie, zainteresowania i spojrzenie na kulturę. Z czasem skład redakcji się zmieniał, przychodzili nowi współpracownicy, odchodzili dawni, lecz pismo zachowywało swoją rozpoznawalną tożsamość.
Ryszard Tomczyk przez wiele lat nadawał mu kierunek, nie unikając tematów trudnych ani ocen, które mogły budzić sprzeciw. Po nim odpowiedzialność za redagowanie pisma przejął Zbigniew Tomasz Szmurło, od początku związany z „Tyglem”, do dziś pozostający jednym z najważniejszych strażników jego pamięci i ciągłości. Obecny etap to kolejna odsłona tej samej historii, pisanej przez następujące po sobie pokolenia autorów i redaktorów.
Przez trzy i pół dekady zmieniło się niemal wszystko. Zniknęły niektóre instytucje, które wspierały kulturę, pojawiły się nowe możliwości publikowania, a internet zasadniczo odmienił sposób, w jaki czytamy i komunikujemy się ze światem. Dawniej czasopismo literackie bywało jednym z niewielu miejsc, gdzie początkujący autor mógł spotkać się z czytelnikiem. Dziś każdy może opublikować niemal wszystko, w dowolnej chwili, bez pośrednictwa redakcji.
Paradoksalnie nie uczyniło to czasopism literackich zbędnymi. Przeciwnie, w świecie nieustannego pośpiechu i nadmiaru informacji coraz większą wartość ma przestrzeń, w której ktoś jeszcze zatrzymuje się nad tekstem, zastanawia nad jego sensem i uznaje, że warto przekazać go dalej. Nie dlatego, że jest głośny, modny czy prowokacyjny, ale dlatego, że ma coś istotnego do powiedzenia.
Historia „Tygla” nie była jednak pasmem spokojnych sukcesów. Zdarzały się trudności finansowe, organizacyjne, przerwy w wydawaniu, chwile niepewności co do dalszych losów pisma. Bywało, że jego istnienie zależało bardziej od determinacji kilku osób niż od stabilnego zaplecza instytucjonalnego. A jednak kolejne numery trafiały do czytelników. Zmieniał się format, poszerzało grono współpracowników, przybywało tekstów i tematów. Pismo, które wyrosło z elbląskiego środowiska kulturalnego, stopniowo otwierało swoje łamy na autorów z innych części Polski.
Przypomnijmy choćby pięćdziesiąty numer „Tygla” z 2008 roku, w którym Ryszard Tomczyk podjął próbę spojrzenia na dotychczasową drogę czasopisma. Sam fakt ukazania się pięćdziesięciu numerów niezależnego kwartalnika był już świadectwem wytrwałości. Później przyszły kolejne lata, nowe inicjatywy, spotkania w ramach Saloniku „Tygla”, Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. Henryka Nitschmanna i następne pokolenia twórców.
Ale historia pisma to nie tylko liczba wydanych zeszytów, nazwiska w stopkach redakcyjnych czy kolejne jubileusze. To również ludzie, których już z nami nie ma.
W tym roku mija trzydzieści lat od śmierci Stanisława Filipowicza, poety i prozaika głęboko związanego z elbląskim środowiskiem literackim. Jego twórczość, naznaczona osobistym doświadczeniem, niełatwą biografią i nieustannym zmaganiem z pytaniami o sens ludzkiego istnienia, zachowała niezwykłą siłę. W ostatnim zbiorze poetyckim „Razem dotykamy ciemności”, opublikowanym już po śmierci autora, słowo staje się próbą zmierzenia z tym, co nieuchronne. Jest w tych wierszach świadomość przemijania, ale również potrzeba ocalenia choćby cząstki ludzkiego doświadczenia.
Przypominamy w tym numerze wybór utworów z owego zbioru oraz tekst Ryszarda Tomczyka poświęcony twórczości Filipowicza. To szczególne spotkanie dwóch nieżyjących już autorów, których łączyła nie tylko literatura, lecz także wieloletnia znajomość i wspólna troska o kulturę.
W lipcu tego roku odszedł również Andrzej Krzysztof Torbus, poeta, prozaik, publicysta i recenzent, współzałożyciel krakowskiej grupy poetyckiej „Tylicz”. Przez lata współpracował z naszym kwartalnikiem, przesyłając wiersze i utwory dla dzieci. Jeszcze w maju nadesłał tradycyjną pocztą dwa wiersze. W kopercie, jak czyniono to przez dziesięciolecia, zanim elektroniczna korespondencja niemal całkowicie wyparła papierowe listy. Nie wiedzieliśmy wówczas, że będą to jedne z ostatnich śladów jego obecności w redakcyjnej codzienności.
Oba utwory publikujemy w tym numerze.
Zbigniew Szmurło, przekazując materiały do obecnego wydania, użył pięknego określenia: „poeci odchodzą – przechodzą”. Jest w nim coś, co trudno wyrazić zwykłym wspomnieniem. Człowiek odchodzi ze świata, który znał, z rozmów, spotkań, codziennych spraw. Pozostaje jednak jego głos, zapisany w wierszu, opowiadaniu, eseju, czasem w zwyczajnym liście. Po latach ktoś otwiera książkę, odnajduje dawny tekst i przez chwilę uczestniczy w myślach człowieka, którego nigdy nie spotkał.
Być może właśnie w tym tkwi jedna z najważniejszych powinności czasopisma literackiego. Nie tylko odkrywać nowe talenty i uczestniczyć w bieżącym życiu kulturalnym, lecz także chronić przed zapomnieniem to, co zasługuje na pamięć. Bez tworzenia pomników, bez bezkrytycznego idealizowania przeszłości, z szacunkiem dla ludzi i ich dorobku.
Trzydzieści pięć lat „Tygla” skłania do refleksji nad sensem i przyszłością takiej pracy. Tym bardziej że właśnie teraz, w jubileuszowym roku, stajemy przed jedną z najważniejszych zmian w historii naszego pisma. Wydawanie „Tygla” w tradycyjnej, papierowej postaci stało się dla nas zbyt dużym obciążeniem. Nie jest to decyzja łatwa. Papier ma przecież swoją szczególną wartość. Można wziąć go do ręki, odłożyć na półkę, wrócić po latach do zapisanych stron. W wielu domach i bibliotekach stoją dziś numery „Tygla”, będące świadectwem kolejnych etapów jego historii.
Nie zamierzamy jednak żegnać się z czytelnikami. Przenosimy „Tygiel” do przestrzeni internetowej, gdzie na naszej stronie będą ukazywać się kolejne numery czasopisma. Zmienia się sposób docierania do odbiorców, ale nie powód, dla którego pismo powstało. Nadal chcemy tworzyć miejsce dla literatury, sztuki i refleksji, dla autorów znanych i tych, którzy dopiero szukają własnego głosu. Internet daje nam przy tym możliwość dotarcia do czytelników, do których papierowy kwartalnik nigdy nie miał szans trafić.
Może więc ten jubileusz jest nie tylko okazją do spojrzenia w przeszłość, lecz także symbolicznym otwarciem kolejnego rozdziału. Przez trzydzieści pięć lat „Tygiel” zmieniał się wraz ze światem, nie tracąc swojej tożsamości. Dziś zmienia również swoją postać. I choć nie będziemy już przewracać jego papierowych stron, pozostaje to, co najważniejsze — słowo, które ma sens, i człowiek, który chce je przeczytać.
Janusz Donimir Wrocławski
Redaktor naczelny „Tygla”
Spis treści
- POEZJA. Wiersze
- ESEJ. O poezji Stanisława Filipowicza
- POEZJA. Wiersze
- POEZJA. Wiersze
- POEZJA. Wiersze
- ESEJ. Samotność przedsiębiorcy
- RECENZJA/OMÓWIENIE. Literatura jako przedmiot refleksji uogólniającej
- PROZA/SZKICE. Praha i Příbram. Ze wspomnień
- SYLWETKA/PORTRET. Wspomnienie o dziennikarce, która uczyniła słowo narzędziem pomocy
- ESEJ. Sybir – kraina gdzie śmierć stawała się codziennością
- SYLWETKA/PORTRET. Ernst Udet – pilot wszechstronny i nie tylko
- ESEJ. Budowanie na prawdzie: sztuczny umysł i architektura uczciwych systemów
- PROZA/SZKICE. Świat według Gogola
- PROZA/SZKICE. 16 pancerna (fragment)
- ESEJ. Ormiańska flotylla na jeziorze Sewan z polskim akcentem
- RECENZJA/OMÓWIENIE. Świat realnie wyobrażony
- GALERIA TYGLA. Chmury, światło i ludzie… Paweł D. Znamierowski - Galeria Tygla
