Literatura jako przedmiot refleksji uogólniającej
Jako dorośli, generalnie, zaczynamy bardziej dbać o obronę tego, co wiemy, niż o zgłębianie tego, czego nie wiemy. Uczymy się, które pytania są bezpieczne, a które nie. Odkrywamy, że ciekawość może sprawiać, iż ludzie czują się niekomfortowo. Z czasem wielu z nas powstrzymuje się od zadawania pytań, nie dlatego, że są one zakazane, ale dlatego, iż ich zadawanie może mieć swoje konsekwencje.
Joseph Varon
„Dzisiaj, kiedy skończyłem swoje życie zawodowe, zdecydowałem się (…) po raz ostatni pokazać, kim naprawdę byłem w latach osiemdziesiątych i opublikować to, co wtedy pisałem. (…) Nie chcę (…), aby ta część moich spraw nie została uporządkowana”.1
Takie motto przyświeca autorowi wydanego w Krakowie tomu, zatytułowanego Ze starego segregatora albo moje krytycznoliterackie początki (szkice i eseje z lat 1976 – 1989). Okładki owego segregatora mogą już być pokryte kurzem, ale czytelników (autora, jak widać, również) zdecydowanie bardziej interesuje zawartość, tym bardziej, iż czas publikacji wznowionych przez Wojciecha Kajtocha w formie książkowej, był dla Polski (teoretycznie winien też być i dla literatury) czasem przełomu. Aczkolwiek ktoś, kto postawi tu tezę, iż Rzeczypospolita permanentnie tkwi w okresach przełomowych, będzie miał w rękawie realne i mocne argumenty, to jednak są lata, przynoszące zmiany definitywne. A konsekwencje 13-lecia, jak klamrą obejmującego teksty, jakie właśnie zechciał nam przedstawić autor, odczuwamy do dzisiaj. I chyba na tym się nie skończy.
Ponieważ profesor Kajtoch jest od ponad roku szacownym emerytem i nie krępują go już realia polskich uczelni wyższych, prezentowane sądy nie powinny zbulwersować kolegów po fachu. Zebrane na kartach jednej publikacji przynoszą bowiem arcyczytelny ładunek niezgody. Przy druku w różnych miejscach, z różnymi interwałami czasowymi, teksty krakowskiego humanisty były niewątpliwie łatwiejsze do przyjęcia przez środowisko literatów i pracowników naukowo-dydaktycznych.
Sam autor postrzega niniejszy, dokonany przez siebie wybór, następująco: „(…) kończąc redakcję maszynopisu wypada jakoś podsumować cztery lata pisania, wydaje mi się, że najważniejszą wspólną jakością zaprezentowanego jest przekora w stosunku do obowiązującego widzenia i smaku”.2
Z pewnością: przekora i trafność obserwacji. Sama metodologia bowiem nie wystarczy, by zaobserwować i nazwać zjawiska na scenie tak prozy – jak i przemian społecznych w N-tej RP.
X X X
Wojciech Kajtoch zmiany w powojennej polskiej prozie postrzega wyraźnie poprzez pryzmat doświadczeń pokoleniowych jej autorów. Bliski tu jest spojrzeniu lubelskiego uczonego, Józefa Dudy, nie na literaturę wprawdzie, a na historię. U autora Europy uniwersytetów3 decydującą rolę we wszelkiego rodzaju „zakrętach historii” odgrywa kategoria pokolenia, zależna w swym myśleniu i działaniach od tego, co zatrzymuje lub popycha masz społeczeństw ku… Ku czemu? Najtęższe głowy absolutnie nie są tu zgodne. Potrzeba przemian zdaje się istnieć w mózgach homo sapiens całkowicie immanentnie. Ale też na dziesięciu przedstawicieli tegoż gatunku – ośmiu poprowadziło by zwolenników „nowego” w zupełnie różnych kierunkach.
Pisze krakowski humanista tak: „W naszej najnowszej historii było parę okresów rozkwitu myśli literackiej. (…) Owe, dla nas, młodzieży – już historyczne, wydarzenia dużo znaczyły kulturotwórczo, stworzyły swoiste doświadczenia i wymienione powyżej generacje długo mogły czerpać z nich soki żywotne.
Natomiast młodzi, których nic nie połączyło i w niczym nie brali udziału, najwyżej pozostawali epigonami, bądź schodzili w ciemne głębie dekadencji i nostalgii”.4
I zaraz potem uwaga, której nie powstydziliby się praktycy socjologii rozumiejącej. Spostrzega mianowicie prof. Kajtoch pogłębiające się i rozszerzające swój zasięg zjawisko swoistej „inkubacji” ludzi młodych.
„Jeszcze jeden czynnik ma współcześnie duże znaczenie, a mianowicie taki, że okres dorastania młodego człowieka znacznie się przedłużył. Jakąż zatem „mądrość życiową” ma zawrzeć w swoim utworze dwudziestoparoletni autor, jeśli w praktyce od niedługiego czasu w ogóle z prawdziwym życiem się nie styka?”.5
Polak „młody” to dzisiaj nie człowiek dwudziestoparoletni, jak widział to spory czas temu autor Ze starego segregatora…, ale nazbyt często już czterdziestolatek. Bohater telewizyjnego serialu z epoki Edwarda Gierka mając lat czterdzieści był doświadczonym fachowcem; Dworzec Centralny czy Trasa Łazienkowska to nie pierwsze wielikije strojki socjalizma, które współtworzył. Inna strona tego medalu – fachowość to odpowiedzialność. Tymczasem (polska przynajmniej) młódź en bloc unika odpowiedzialności jak ognia. Nie chce odpowiadać nie tylko za bliskich, ale też za własne uczynki. Takie tao.
Również brak pracy, adekwatnej do poziomu wiedzy jednostki (nie każdy doktor biologii chce rozwozić pizzę), fatalne wynagrodzenie i upiorne interakcje międzyludzkie w korporacjach skutkują agresją lub depresją. Po kilku latach bezskutecznego rozsyłania CV „młodzi” (termin wciąż umowny) ludzie „wyłączają się” ze społeczeństwa i pogoni za czymkolwiek. Za własnym szczęściem również. Ze słuchawkami na uszach tkwią w domach rodziców, woląc smartfonowy virtual od realnych rozmów z równie realnymi bliźnimi. Bezpośrednia konfrontacja z nimi może przecież sprawić ból, a przynajmniej przykrość. Tablet, smartfon czy pager nie ugryzą. Mogą co najwyżej eksplodować, niczym sprzęt libańskich Palestyńczyków. Ale to już specyfika Bliskiego Wschodu. Nie Dzikiego, jak u nas. Tu jeszcze bywa normalnie.
X X X
W najnowszym zbiorze „recenzji” literackich Wojciecha Kajtocha tak tytułów, jak i autorów znajdzie czytelnik niemało. W omawianej przezeń przestrzeni twórczej pojawiają się nam m.in. postaci i dzieła: Władysława Terleckiego, Andrzeja Pastuszka, Janusza Andermana, Jana Drzeżdżona, Zbigniewa Brzozowskiego, Mieczysława Orskiego, Andrzeja Stojowskiego, Krystyny Kofty, Jerzego Stefana Stawińskiego, Tadeusza Nowaka, Stanisława Lema, Józefa Mortona, Włodzimierza Paźniewskiego, Andrzeja W. Pawluczuka, Macieja Chrzanowskiego, Jacka Krakowskiego, Teodora Parnickiego, Mieczysława Wallisa, Jana Kotta, Kazimierza Wyki. Obok nich pisarze radzieccy, których autor nie tylko czytuje w oryginale, ale też rozumie, dzięki epizodowi studiów w Moskwie6: bracia Strugaccy, Michaił Szołochow, Michaił Nowikow, Roman Baramocznikow czy Aleksandr Chaburgajew, Walentin Rasputin, Walerij Powołajew…
Zazwyczaj sięga podwawelski krytyk i teoretyk literatury głębiej, niźli tylko pod „naskórek” kolejnej powieści, która może (acz zazwyczaj nie jest) stać się zwierciadłem swoich czasów. Tego zresztą wyraźnie od polskich (a przy okazji radzieckich) autorów oczekuje.
Zresztą, czyż nad humanistyką nie zbierały się czarne chmury już na przełomie lat 70. i 80 XX w.? Wszak nie darmo przypomina Wojciech Kajtoch pytanie, stawiane przez Terleckiego w powieści Dwie głowy ptaka: „Może to ostatnia epoka, w której człowiekowi wolno jeszcze myśleć?”.7
Tym niemniej nawet ci, którzy nie utracili zdolności używania komórek mózgowych, mają problemy z realizmem dookólnej rzeczywistości. Rozważając losy bohatera Kanonierki Andrzeja Stojowskiego, Kajtoch stwierdza: „(…) jednostka nigdy nie zna prawdy, zamiast w świecie rzeczywistym – tkwi we własnych o nim przypuszczeniach. Biada jej, gdy się o tym przekona. Broniąc „dosięgającego bruku ideału” pokonana zostanie przez historię, bez względu na swoje etyczne, moralne wartości. (…)
Bolesne to przekonanie. Na zapytanie o jego prawdziwość odpowiedzieć można tylko powołując się na określony filozoficzny system. Niemniej jedno jest pewne. To przekonanie na pewno nie jest obce człowiekowi współczesnemu”.8
X X X
Niestety, od czasów Kochanowskiego lepiej mają się te formy kultury, w tym literatura, które wspierane są przez państwowy lub prywatny mecenat. Pisze autor Ze starego segregatora: „(…) dziś już widać wyraźnie, że na dłuższą metę losy polskiej sztuki słowa określać będzie inny zasadniczy fakt: ostateczne wycofanie się państwa z roli mecenasa, zainteresowanego rozwojem odpowiednio ideologicznie nasyconej sztuki.
(…) Do 1955 roku, państwo – dążąc do wychowania pokolenia wiernej sobie „nowej” inteligencji (…) pełniło rolę opiekuna niesłychanie aktywnie”.9
Chwilowo, pod koniec lat 80., tak to zresztą wyglądało. A jednak politycy nie byli długo w stanie oprzeć się pokusie lansowania zbliżonych oficjalnie do linii rządzącej akurat partii autorów. Pojawiła się sieć NGO’s-ów, fundacji, nagród – poprzez które rządzący wspierali „bliskich sobie” artystów. Na tzw. lewicy (w wydaniu polskim termin nie znaczący już niczego, podobnie jak „prawica”) to np. Nagroda Nike. Z drugiej podobno strony ideologicznej barykady – Nagrody im. Hulewicza i im. Mackiewicza. Tu jakby tylko wyższy i mniej populistyczny poziom dostrzeżonych dzieł i ludzi. Wszystko wsparte medialną wrzawą (gdzie zdecydowanie przewodzi „lewica”) i kreowaniem miernot na narodowe wieszczydła.
„Państwo” nie zmieniło tedy taktyki wspierania wygodnych twórców, zmieniło jedynie formy mecenatu na mniej jawne i bezpośrednie.
Porównania z latami 1947 (49) – 1955, czyli z okresem +- od Zjazdu Szczecińskiego do śmierci Bieruta szukać tu trudno. Niektórzy z socrealistów prawdopodobnie wierzyli w możliwość realizacji utopii marksistowskiej, czego o aparatczykach dekady Gierka i czasów Generała powiedzieć się nie da. A literatura polska tego okresu znalazła się raptem w ideologicznym zawieszeniu. Dla młodych były Student i Nowy Wyraz. Dla starszych Nurt, Odra, Życie Literackie czy Kultura. Reportaż rozkwitał dzięki białostockim Kontrastom. Ale o ile pisarze pokolenia „pryszczatych” i ich następców dobrze wiedzieli, co w trawie piszczy, od lat 70. zaczyna się okres rosnących niedopowiedzeń. Bohaterowie powieści są nijacy, autorzy – podobnie. Pyta prof. Kajtoch: „Ale czy samo beznadziejne szamotanie się bohaterów powieściowych we współczesnym świecie – nie jest signum temporis?”.10
I tu kolejne, wprost ze świata socjologii rozumiejącej, spostrzeżenie autora: „Specyfika sztuki jako przedmiotu refleksji sprawia, że intuicyjne i potoczne sądy o niej częstokroć bywają bardziej trafne od zdań, pragnących tworzyć naukę”.11
Po roku 1945 do polskiej humanistyki z impetem wkroczyła ideologia. Rok 1956 zmienił niewiele, podobnie lat 1968, 1970, 1976 i 1980. Skoro o kierunkach badań decydowała Partia (dziś UE – bezpośrednio i pośrednio), to posłuszni jej pracownicy naukowi w imię własnego bezpieczeństwa – od narzuconego i przyjętego jako swój paradygmatu odchodzić nie będą.
Do napisania wyczekiwanej przez prof. Kajtocha historii literatury polskiej po II wojnie światowej nikomu się nie spieszy, podobnie jak do opublikowania historii RP po roku 1980. W ocenie humanisty: „Rzeczywistość nie podlega jednak prawom zdrowego rozsądku i nie można wykluczyć, że naukowo rozwijana historia naszej literatury powojennej nieprędko powstanie, lub że jej miejsce zajmie jakaś „historia interpretacyjna”, pragnąca „poznawać” dzieje kultury najnowszej poprzez uzasadnianie „prawd” ustalonych. (…).
Wykazana wówczas niemożliwość dotarcia przez humanistów do „prawdy obiektywnej” dla niejednego polonisty jest usprawiedliwieniem lenistwa – w myśl hasła, że jeśli nie sposób dotrzeć do prawdy, to można się nie starać: pleść duby smalone, jeśli to politycznie wygodne”.12
Była chwila, kiedy młoda polska proza zdawała się odnaleźć własną drogę. Wpadła jednak w pułapkę rozdwojenia oczekiwań. Po pierwsze miała ambicje docierania do szerszej społeczności. W. Kajtoch: „(…) popularna literatura po prostu zawiera w sobie powszechne odczucia i może być skądinąd świetnym źródłem rozpoznawania nastrojów”13. Gdyby nie drugi biegun odautorskich oczekiwań, mogłoby się to debiutantom lat 70. nawet udać. Ową prozatorską opozycją wobec siebie samej było przyjęcie modelu, proponowanego przez Nową Falę (ekipy takie jak Samsara, Teraz, 848, Ogród/Ogród-2, Kontekst). Model ten powstał jednak na gruncie poetyckim i przeniesienie go na obszar prozy skutkowało… nudą. Prozatorskie debiuty „terazowców”: Jaworskiego i Zagajewskiego nie zachwyciły. Dzieła ich naśladowców – również.
Zauważa prof. Kajtoch: „W ostatnim z czterech szkiców Fragmenty większego świata, formułuje Orski tezę o zależności młodej prozy od haseł programowych Nowej Fali, które – realizując założenie „przedstawiania świata” – doprowadziła do powstania swego rodzaju „poetyki kolektywnej”, zakładającej użycie pewnych obiegowych, odzwierciedlających jeno zjawiska najsmutniejsze, motywów. Jej dążenie do „przedstawiania świata w konkrecie” zaowocowało w perspektywie jednostajnym nastrojem i brakiem uogólnień. (…) widać, że „młodzi” w swej niemałej części zajmują wobec naszej rzeczywistości postawę niezaangażowanego kibica, pochopnego rezonera lub bezradnego obserwatora – już od około dwudziestu lat”.14
Bohaterowie prozy „młodych” są, zapożyczając termin od Roberta Musila, „ludźmi bez właściwości”. Trudno tu więc o empatię, potrzebną czytelnikowi. Trudno też o artyzm. I o porozumienie – tak między autorem i czytelnikiem, jak między bohaterami recenzowanych przez krakowskiego uczonego książek.
Autor Ze starego segregatora: „A przy tym narrator-outsider wyraźnie nie może porozumieć się z otoczeniem; przykładowo – ze spotkanym w tramwaju hodowcą gołębi. „Bo mówiliście tym samym językiem. Prawie tym samym”. Niewątpliwie ironicznie określił próbę kontaktu Pewny. I postawiłbym hipotezę, że cytowane zdanie jest w ogóle charakterystyką stosunku, zachodzącego między bohaterem a otaczającym go światem”.15
X X X
W ocenie Wojciecha Kajtocha literatura jest wysoce wyspecjalizowanym narzędziem. Ma ona wpływać na ludzką świadomość. I wpływa, niestety – obusiecznie. Może prowadzić społeczeństwo i dać mu nadzieję lepszego jutra, może też zabijać wszystko, co nosi znamiona indywidualności i krytycyzmu wobec rzeczywistości. „(…) prawdziwa (a taka przecież w Polsce zaszła) rewolucja polega nie na zwalczaniu garstki wrogów, a na zmianie kierunku myślenia szerokich warstw narodu”.16 Cenna to uwaga i jakże obca wielu twórcom polskiej kultury.
O Jerzym Stefanie Stawińskim krakowski humanista pisze: „Historia naszego kraju w ostatnich stu latach jest dla niego walką sił powstańczych, patriotycznych i prawdziwie polskich z siłami ugody (…), doprowadzającymi naród do utraty świadomości własnych odrębności, zaniku patriotycznych postaw. Współczesność to czas, w którym on i jego warstwa – ostatni strażnicy sprawiedliwości – przegrali, lecz nie tylko jako bezbronni w walce ze złowrogą siłą, „atomizującą” społeczeństwo zgodnie z praktyką totalizmu, lecz i przez swój strach, wygodę, pogodzenie z kłamstwem. Ze szczętem ogłupiona młodzież, „przerażające wytwory naszych czasów”, ukształtowane przez zakłamany program szkolny (…), przyjmuje bezkrytycznie podtykany im mieszczański, konsumpcyjny tryb bycia, nie gwarantując tym samym utrzymania niezbędnej ciągłości pokoleń”.17
Ciągłość pokoleń – owszem, ale też jaka ciągłość i jakich pokoleń…
Zdarzają się generacje, wychowane na poezji, inne znów na dziełach prozatorskich. A są to byty do siebie nieprzystające. Czytamy u Wojciecha Kajtocha myśl następującą: „(…) proza, posługując się „przezroczystym” językiem, niezwracającym na siebie uwagi człowieka czytającego, ma powiedzieć nam coś nowego o Świecie i zamieszkującym go Człowieku – tymczasem poezja, kierując uwagę na język, na siebie samą, może najwyżej stwarzać nowy świat. Na domiar złego powieść wymaga dyscypliny – z wielosłowiem poetyckim nie do pogodzenia”.18
Poezja Nowej Fali, zdecydowanie bardziej wartościowa od jej prozy, miała wielkie ambicje. Ze względu jednak na kurczowe trzymanie się przyjętego od początku modelu lingwistycznego (co w muzyce jazzowej Adam Makowicz określa mianem „ocembrowanej studni”) – założeń szerokiego oddziaływania na ruch studencki nie zrealizowała.
W dodatku twórcy Nowej Fali pewni byli, iż swoimi wierszami uczestniczą w sporach, mających przydać socjalizmowi więcej człowieczeństwa. Spóźnili się, już w latach 60. władza brała z wolna rozbrat z ideologią. Pragmatyczny Gierek jako I sekretarz PZPR szukał poparcia Polaków poprzez poprawę ich bytu, a nie hasła. Acz sztandarowe „Pomożecie?” – zadziałało na dobrych kilka lat, w 1976 r. ekonomia i tak wysunęła się na plan pierwszy.
Pisze krakowski humanista: „(…) lata siedemdziesiąte do ideologicznych sporów nie przystają. W wyzutym (w przeciwieństwie do lat pięćdziesiątych) z ideologicznych wartości okresie nie było co przezwyciężać. Stąd nie udadzą się próby stworzenia nowej „literatury rozrachunkowej”, nawiązującej do doświadczeń Jerzego Andrzejewskiego, Romana Bratnego, Kazimierza Brandysa, Jerzego Putramenta, Jana Józefa Szczepańskiego i innych”.19
Przyczynę upadku prozachodniej (jak na Układ Warszawski i RWPG) ekipy Edwarda Gierka postrzega prof. Kajtoch w rosnącej rozbieżności między oficjalnie nadal głoszoną doktryną marksistowską a realiami codzienności ekonomicznej. „(…) głównym błędem przedsierpniowej ekipy władzy był ideologiczny indyferentyzm, zapoznanie podstawowych marksistowskich pryncypiów, odnoszących się do zasad analizowania bieżącej politycznej i ekonomicznej sytuacji”.20
Widzi też autor główną (i jedyną) przeszkodę w przyswojeniu Polakom z PRL dorobku literatury emigracyjnej: „(…) nie będzie podstawowego z nią dialogu, dopóki nie zostaną stworzone jego polityczne podstawy. I nie ma żadnego „problemu literatury na emigracji”, prócz budowania tych podstaw. To jednak w minimalnym stopniu jest sprawą literackiej krytyki”.21 A chwilę wcześniej zauważa: „Wszak nie ma argumentów merytorycznych, uzasadniających korzyści, wynikłe z nieznajomości artystycznych osiągnięć emigrantów, bo nie sposób uzasadnić logicznie pożyteczności jakiegokolwiek braku wiedzy”.22
X X X
Dlaczego wielu debiutantów z lat 70. I 80. nie odniosło twórczego sukcesu, a ich książki, omawiane przez Wojciecha Kajtocha w zbiorze Ze starego segregatora, nie są i pewnie nie będą wznawiane? Za prof. Wyką przypomina humanista jedną z wielu zasadniczych prawd: „nasze myślenie, nasza wyobraźnia operuje zastanymi schematami dużo częściej, niż o tym wiemy, a momenty całkowitego zagubienia historycznego polegają zazwyczaj na tym, że przedawniony schemat wyobrażeń okazuje swoją nieskuteczność, a wyobraźnia czepia się go w sposób rozpaczliwy”.23
Jeśli dodamy do tego długość ówczesnego cyklu wydawniczego (5-7 lat), to każdy opis świata przedstawionego przez twórcę młodej prozy z góry skazany był na niepowodzenie – dotyczył bowiem realiów, jakie zdążyły już ulec zmianie. Polska przecież coraz szybciej ulegała tak technicyzacji, jak politycznym naciskom Zachodu i Watykanu.
Zauważa też prof. Kajtoch inny, potwierdzany przez socjologów fakt: „Jeśli nie liczyć prymitywnych stereotypów, problemy, co do których ludzie – świadomie i po zastanowieniu się – uzyskali konsensus, z natury rzeczy nie są aktualne. Wspólne zdanie ustala się długo”.24 Bliskie to rozumowaniu prof. Baumana, który w Razem osobno poddał w wątpliwość możliwość uczenia się na własnych błędach. Wielki socjolog jest bowiem zdania, iż tak my sami, jak też okoliczności zmieniają się zbyt szybko, by kopiując zachowania z dawnej (a tylko podobnej) sytuacji można było odnieść sukces. Zazwyczaj poniesiemy klęskę.25 Powiada też autor: „(…) przyszłość nigdy nie będzie podniesioną do potęgi teraźniejszością”.26 Toteż głównie nasza pamięć wiąże teraźniejszość z tym, co minęło. A pamięć z każdym dniem zaciera szczegóły wydarzeń.
Biorąc pod uwagę powyższe – trudno było ówczesnej powieści „dogonić czas”. Czytelnicy i krytyka oczekiwali na coś „świeższego”.
Poza tym – prof. Kajtoch pisze częstokroć o książkach debiutantów. Na przełomie lat 70. i 80. debiutowało wielu prozaików. Tymczasem, jak zauważa krakowski humanista: „Prozaicy (także ci później uznani) w pierwszych literackich próbach ulegają częstokroć dążnościom:
– do podawania wniosków z pominięciem przesłanek – nadmiernie wierząc w temat;
– do eksperymentu – chcąc dużo mówić i tam, gdzie nie ma nic do powiedzenia.
Ich utwory mają zatem postać gołej fabuły czy opisów bohatera, dokonywanych możliwie najbardziej artystycznym językiem”.27
To kolejny feler opisywanej „młodej” literatury. A przecież: „(…) niewielu krytyków wie o tym, że myśl niezrozumiała w kulturze nie zaistnieje, że tylko tego, czego się nie wie – nie można jasno napisać. Myśli nie napisanej w sposób zrozumiały – po prostu nie ma. Pozostają arkusze wydawniczych rozliczeń i książki”.28
Tymczasem, zauważa literaturoznawca: „Dojrzewanie prozaika polega na nabieraniu coraz to szerszego doświadczenia życiowego oraz nieufności ku eksperymentom formalnym i ideowym pouczeniom; przestają mu być potrzebne”.29
Sztuka nie jest ideologią. Niekiedy tylko, ku swemu nieszczęściu, stara się jej służyć.
X X X
Spośród wielu sygnalizowanych w książce zagadnień, warto zająć się jeszcze zjawiskiem zmiany paradygmatów – tak samej prozy polskiej po roku 1945, jak podejścia krytyki literackiej do owych przemian.
Jako jednego z odważnych krytyków przytacza Wojciech Kajtoch red. Macieja Chrzanowskiego (onegdaj grupa My i Student), który w l. 80. stwierdzał: „<niezmiennie czarny obraz literatury polskiej początku lat pięćdziesiątych jest z pewnością błędny i niesprawiedliwy>. Te krótkie wzmianki i napomknięcia dowodzą odwagi. Żyjemy wszak w czasach, gdy co bardziej „zaangażowani” literaturoznawcy i krytycy w odniesieniu do pierwszego dziesięciolecia literatury Polski Ludowej (i tych, którzy ośmielają się mieć od nich inne zdanie) imają się egzorcyzmów, klątw, wreszcie najzwyklejszego przemilczenia”.30
Przypomina też autor opowieść Henryka Voglera o literatce, która usłyszawszy słynny referat Chruszczowa wybiegła z zebrania Podstawowej Organizacji Partyjnej, krzycząc: „Oszukali mnie!”. Prof. Kajtoch konkluduje: „Nie będzie przesadą stwierdzenie, że po Październiku ów pisk powtórzyła spora część polskiej inteligencji. Ale z pewnością jest przesadą użytkowanie takiego pisku w charakterze podstawy naukowych ustaleń”.31
Podobny proces dało się zauważyć po Sierpniu ’80 i zakończeniu stanu wojennego. Raptem nie tylko dotychczasowa „kawiarniana opozycja”, ale ludzie kultury dotychczas sprzyjający władzy i korzystający z jej profitów, poczęli potępiać dotychczasowy porządek. Nie przyszło im chyba do głów, iż potępiają również „wczorajszych” siebie. Pisze Wojciech Kajtoch: „(…) słuchając obrad sesji, zobaczyłem, jak naukowcy z polonistyki UJ, moje dotychczasowe autorytety, potrafią pleść duby smalone, żeby tylko „komunie dokopać”, głoszą różne „herezje”, nie zawracając sobie głowy ich udowadnianiem. (…) Próbowałem później (…) jakoś rozpowszechnić swój niepokój o to, czym w przyszłości będzie polonistyka i literaturoznawcza nauka, jeśli jej podporządkowanie polityce dalej będzie się pogłębiać – przy czym podporządkowanie samorzutne, a nie – jak w latach pięćdziesiątych – narzucane. Nikogo to nie interesowało”.32 Od siebie dodam – i nie interesuje do dzisiaj. Zarzut, jaki stawia autor Ze starego segregatora ludziom, którzy chcieliby być elitą swej Ojczyzny, zdaje się być poważnej rangi, a zrodził się: „(…) w moim bardzo osobistym przerażeniu tym, co między 1980 a 1985 (?) rokiem działo się w Polsce z umysłami ludzi, którzy wyrzekli się samodzielności w interpretowaniu swojego czasu i oddali zachowaniom stadnym”.33
Rzecz jasna, do owych absolutnie prywatnych manewrów etycznych trzeba było dopasować również coś, co by markowało rozważania stricte naukowe. Przypomina humanista: „Zatem, by wytłumaczyć, dlaczego „fałsz” literatury socrealizmu jest jej immanentną cechą (nie np. skutkiem „październikowych” akcji propagandowych), musiano się chwycić szczególnego środka: budowy nowej wizji literatury nowoczesnej. Wypadło: proza socrealistyczna jest fałszywa (nierealistyczna), bo zakłada prymat poznania kolektywnego nad jednostkowym, co się sprzeciwia filozofii prawdziwego realizmu, nobilitującego zdolność poznawczą jednostki. Ów pogląd nasuwa wątpliwości z punktu widzenia antropologii (skąd sprzeczność kolektywnego i jednostkowego poznania?), dwoisty i dwuwartościowy – trąci modnym manicheizmem i jest – że tak powiem – koncepcją rozpaczliwie śmiałą”.34
Bez względu na dziedzinę nauki, brak sprzeciwu i stawiania niewygodnych pytań powodują zastój. Nie tylko na polu badawczym, w zakresie etyki – również. Humanistyka, o dorobku trudniej weryfikowalnym niż nauki ścisłe, jest pierwszą kandydatką do stagnacji. Pisze W. Kajtoch tak: „Wiadomo, że w dzisiejszym, feudalnym systemie wychowania kadr nowe metodologie i w ogóle odmienności przebijają się w polskich naukach humanistycznych z trudem. Od lat powtarza się te same komunały, gdy tymczasem pod bokiem mamy partnera, rozmowa z którym niejednego – choćby go szokując – mogłaby wprawić w twórcze zadziwienie. Ale to tylko takie gdybanie”.35
Myśl niewietrzona nie jest w stanie myśleć.
X X X
Na koniec nieco kwestii bardziej ogólnych, od których prof. Kajtoch w obecnym zbiorze także nie stroni. Zestawia np. poglądy Kazimierza Wyki, Jana Kotta i Mieczysława Wallisa (ten był filozofem, historykiem i krytykiem sztuki, nie literatury). Które z nich bliższe będą czytelnikom – każdy zdecydować winien sam.
„(…) Jan Kott zaproponował powierzenie (…) pedagogicznych funkcji literaturze. Doceniał rangę problemu, gdyż dostrzegł jeden z najistotniejszych problemów etyki współczesnej: w świecie wojennych doświadczeń niewystarczający okazał się tradycyjny sposób wartościowania ludzkich postępków: tj. według intencji i Dekalogu. Tymi miarami mierzone – niekiedy i niespodziewanie okazywały się dobre i złe jednocześnie, zarazem słuszne i niesłuszne (np. zasadniczo słuszne, ale słusznością zgodną z zasadami szerszego i jednoznacznie złego systemu, tak jak było przykładowo w przypadku przykładnego wypełniania swoich obowiązków przez obozowego „kapo”)”.36
Stanowisko Kotta jest klarowne: „Każdy ideał poetycki, kiedy go doczytać do końca, jest zawsze wyrazem nadziei, trwóg i przerażeń grupy społecznej, która go wydała. Kiedy zło przestaje się rozumieć i zwalczać, odpowiedzialnością obarcza się wieczną naturę ludzką. Zło upodabnia się wtedy do tworów straszliwych i potwornych, jakie lęgną się w głębi ducha”.37
Prof. Wyka wyciąga z doświadczeń II wojny nieco inne wnioski: „(…) Wyka – w przeciwieństwie do Kotta – myśli nie tyle o literaturze – narzędziu, co o literaturze – terapii. Nie dziwi także odmienna u obu krytyków analiza literackiej przeszłości. <Po bezpowrotnym zniszczeniu wartości stanowiących, bez względu na to, który naród je stworzył, wspólny fundament kultury Europy, po takim niszczycielskim eksperymencie – nie stać naszej kultury na dalsze eksperymentatorstwo>”.38
Jeszcze zdań kilka W. Kajtocha nt. myśli prof. Wallisa: „Obiecuje on (…) stworzenie możliwości kompleksowego i zarazem racjonalnego ujęcia tak zadziwiających w naszym wieku przemian tej delikatnej sfery kultury ludzkiej, a krytykowi literackiemu oraz literaturoznawcy – udział w pewnej (nie będącej wspólnotą tworów językowych) jedności, wyczuwanej dotąd niemal wyłącznie intuicyjnie. (…) sam fakt objęcia jedną, spełniającą rygory naukowej ścisłości teorią przemian i literatury i innych sztuk (w ich odmiennościach i podobieństwach) budzi podobne nadzieje”.39
X X X
„Nie chcę, by mi ktoś płacił za moje poglądy, bo sam je wybierałem. Żal mi tylko tych szkiców, które mógłbym napisać, a nie napiszę, gdy nie będę siedział w bibliotece, lecz biegał za chałturą; zamiast książki gromadzić – sprzedawał je przed pierwszym”.40 To, oczywiście, prof. Kajtoch. Zadziorny i nie umiejący wyzbyć się nabytych w młodości poglądów. Które raczej wyostrza niźli stępia. Właściwie mogłaby to być coda zbioru.
Aczkolwiek proponowałbym na koniec inne zdanie: „Należy przecież liczyć się z ewentualnością rozbudzenia przez publikację w czytelniku – ochoty do samodzielnych poszukiwań”.41
Ważne, prawda? Humanista nie myślący samodzielnie humanistą nie jest. Chyba nie trzeba co do tego nikogo przekonywać. Podejrzewam jednak niekiedy, iż Pani Historia i tak z nas pokpiwa. Trudno bowiem zorientować się, czy mknie tak szybko czy tak powoli, że wstając jutro zobaczymy dzisiejszą szarość. Ludzi i rzeczy. Rzeczy i ludzi. Ludzi-rzeczy…

Kajtoch W., Ze starego segregatora albo moje krytycznoliterackie początki (szkice i eseje z lat 1976 – 1989), Wyd. Aureus, Kraków 2026, s. 360.
Przypisy
- Kajtoch W., Ze starego segregatora albo moje krytycznoliterackie początki (szkice i eseje z lat 1976 – 1989), Wyd. Aureus, Kraków 2026, s. 25. ↑
- Ibid., s. 26. ↑
- Duda J., Europa uniwersytetów. W poszukiwaniu fundamentów naszej cywilizacji, Lublin 2024, Wyd. Polihymnia, wyd. II. ↑
- Kajtoch W., Ze starego segregatora albo moje krytycznoliterackie początki (szkice i eseje z lat 1976 – 1989), Wyd. Aureus, Kraków 2026, s. 40. ↑
- Ibid. ↑
- Por. Kajtoch W., Listy z Moskwy (powieść epistolarna), Wydawnictwo Aureus, Kraków 2015. ↑
- Kajtoch W., Ze starego segregatora albo moje krytycznoliterackie początki (szkice i eseje z lat 1976 – 1989), Wyd. Aureus, Kraków 2026, s. 37. ↑
- Ibid., s. 58. ↑
- Ibid., s. 325. ↑
- Ibid., s. 42. ↑
- Ibid., s. 316. ↑
- Ibid., s. 315. ↑
- Ibid., s. 62. ↑
- Ibid., s. 53. ↑
- Ibid., s. 44. ↑
- Ibid., s. 75. ↑
- Ibid., s. 65-66. ↑
- Ibid., s. 68-69. ↑
- Ibid., s. 87. ↑
- Ibid., s. 95. ↑
- Ibid., s. 178. ↑
- Ibid. s. 177. ↑
- Ibid., s. 192. ↑
- Ibid., s. 103. ↑
- Bauman Z., Razem osobno, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003, wyd. I. ↑
- Kajtoch W., Ze starego segregatora albo moje krytycznoliterackie początki (szkice i eseje z lat 1976 – 1989), Wyd. Aureus, Kraków 2026, s. 116. ↑
- Ibid. s. 261. ↑
- Ibid., s. 191. ↑
- Ibid., s. 277. ↑
- Ibid., s. 216. ↑
- Ibid., s. 230. ↑
- Ibid., s. 218. ↑
- Ibid., s. 322. ↑
- Ibid., s. 313. ↑
- Ibid., s. 245. ↑
- Ibid., s. 279. ↑
- Kott J., Mitologia i realizm, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa 1946, s. 59. ↑
- Kajtoch W., Ze starego segregatora albo moje krytycznoliterackie początki (szkice i eseje z lat 1976 – 1989), Wyd. Aureus, Kraków 2026, s. 291. ↑
- Ibid., s 173. ↑
- Ibid., s. 300. ↑
- Ibid., s. 217. ↑
