Ormiańska flotylla na jeziorze Sewan z polskim akcentem
Dla Armenii, nie mającej obecnie dostępu do morza, największym akwenem pozostaje Sewan – górskie jezioro położone na wysokości ok.1900 m n.p.m. W granicach historycznej Armenii Sewan wraz z jeziorami Wan (w granicach dzisiejszej Turcji) i Urmia (w Iranie) odegrał ważną rolę w kształtowaniu starożytnego państwa Urartu1, istniejącego w IX-VI wieku p.n.e., którego ziemie położone były wokół tych zbiorników. Urartu stanowi ważny element w dziejach Armenii i jest uznawane, przede wszystkim przez ormiańskich badaczy jako ważny element kształtujący dzieje i tożsamość kulturową współczesnej Armenii. Kolebką obecnej stolicy Armenii Erywania jest słynna urartyjska twierdza Erebuni, wzniesiona przez króla Argisztiego I w 782 roku2.
Z jeziorem Sewan wiążą się także losy wielu Polaków rzuconych przez carskie władze na Zakaukazie, a także na ziemie Armenii. Trafiali w te rejony najczęściej na skutek decyzji władz carskich, zwalczających niepokornych przedstawicieli narodu, który utracił swoją niepodległość i państwowość. Pojawiali się jako zesłańcy zmuszani do służby w szeregach armii carskiej3. Tylko niektórzy przyjeżdżali w poszukiwaniu dobrze płatnej pracy i lepszych warunków życia4. „Bardzo wyraźny napływ Polaków do Armenii miał miejsce na przełomie XIX i XX w. odnosiło się to zarówno do obszarów Armenii Wschodniej, jak i Zachodniej”5. „Na przełomie XIX i na początku XX w. w Armenii pojawiła się niemała grupa przedstawicieli inteligencji, średnia kadra techniczna, urzędnicy, nauczyciele, aptekarze, inżynierowie; pochodzili oni z różnych części imperium rosyjskiego; najwięcej było z tzw. guberni zachodnich, tj. Litwy, Białorusi i Ukrainy”6. Andrzej Chodubski zwrócił uwagę na działalność polskich badaczy przebywających w Armenii, których „interesowały osobliwości przyrodnicze, z zwłaszcza Ararat, Sewan, specyfika klimatyczna, zwyczaje, obyczaje, religijność”7.
W okresie burzliwej porewolucyjnej dyktatury, Polacy również znaleźli się na Zakaukaziu, aktywnie uczestnicząc w zachodzących przemianach. Wśród nich był Stanisław Korwin-Pawłowski (1889–1970), oficer carskiej marynarki wojennej, którego postawa, jak i ormiański epizod jego długiego, bujnego i bogatego w wydarzenia życia symbolizują skomplikowane losy Polaków8, znajdujących się na tym terenie w latach 1911-1921.
W krótkim okresie niepodległości Demokratycznej Republiki Armenii (1918–1920) Stanisław Korwin-Pawłowski przybył na te ziemie zupełnie przypadkowo i „podjął się stworzenia zalążków armeńskiej floty nad jeziorem Sewan”9, co w tamtym czasie okazało się trudnym zadaniem i, w pewnym sensie, marzeniem wielu Ormian, którym obiecywano, że po pokonaniu imperium osmańskiej Turcji będzie im dany powrót na odebrane im ziemie. Cały czas liczyli, że będą mogli uzyskać swobodny dostęp do brzegów Morza Czarnego, co – pomimo początkowo korzystnych zapisów pokojowych Traktatu w Sèvres – nigdy się nie spełniło. W politycznych negocjacjach zainteresowanych państw w roli arbitra w sprawie nakreślenia granicy turecko-ormiańskiej występował amerykański prezydent Woodrow Wilson10. Tereny te określano również później jako „Armenia Wilsonowska” i zostały zapisane na kartach Traktatu w Sèvres. Ostatecznie bardzo wroga wobec Ormian i Armenii polityka Kamalistowskie i związany z nią ruch narodowy „odniosły sukces. Traktat w Lozannie (1923) anulował wszystkie dotkliwe dla Turcji wcześniejsze ustalenia, w tym także terytorialne, z krzywdą Armenii”11. A wcześniej w Moskwie (16 marca 1921 roku) został podpisany przez kemalistów i bolszewików „traktat o przyjaźni i braterstwie”- katastrofalny12 dla losu Ormian i jakże szkodliwy w skutkach geopolitycznych . Był to ostatecznie faktyczny rozbiór, likwidujący istnienie Demokratycznej Republiki Armenii13, do czego przyczynili się Lenin (1870-1924) i Mustafa Kemal – od 1934 Atatürk /„Ojciec Turków” (1881–1938). Ostatecznie, jak zauważyła Mirosława Zakrzewska-Dubasowa „granica z Turcją była jedyną państwową granicą Rosji Radzieckiej, gdzie poczyniono znaczne ustępstwa kosztem Armenii. /…/ Ponadto oderwano od Armenii jej prastare prowincje, tworząc w ramach azerbejdżańskiej republiki autonomiczną republikę Nachiczewanu oraz w r. 1923 autonomiczny obwód Nagorno-Karabachski. Takie ustalenie granic jest nieustającym źródłem konfliktów wyznaniowych i narodowościowych i utrwala wśród Ormian uzasadnione poczucie krzywdy historycznej”14.
Pobyt Stanisława Korwina-Pawłowskiego w Armenii to jeden z najbardziej fascynujących i … awanturniczych epizodów w jego bogatej biografii. Trafił tam w 1918 roku, w okresie burzliwych przemian wywołanych pierwszą wojną światową i upadkiem Imperium Rosyjskiego. Wychowany w typowej polskiej rodzinie osiadłej w Witebsku, jednakże zasymilowanej rosyjską inteligencją, po ukończeniu liceum w Kursku studiował w Mokwie i Petersburgu. Po ukończeniu kursów marynarki wojennej i zdaniu egzaminów w 1917 roku rozpoczął służbę na okrętach floty rosyjskiej na Morzu Czarnym – walczył przeciwko Turcji.
Koniec wojny – zmieniająca się sytuacja geopolityczna – wyzwoliła w nim wcześniejsze marzenia o kraju przodków; bardzo pragnął dostać się do Polski, która od dawna jawiła się jako idealna ojczyzna, mało realna i nieznana. Okazało się, że jego droga do Polski wiodła przez Zakaukazie – Gruzję, Armenię, Dagestan i Azerbejdżan.
W wyniku rewolucji bolszewików i demobilizacji początkowo przez Batumi dotarł do Tyflisu, gdzie pracował m.in. w nielegalnym kasynie gry w ruletkę, prowadzonym przez Polski Klub w słynnym Hotelu „Kaukaz” w Tyflisie (Tbilisi). O swoim pobycie w różnych miejscach opisał, jako Stanisław A. Korwin we Wspomnieniach wydanych w latach sześćdziesiątych XX wieku15.
W Tyflisie doszło do spotkania z generałem Howsepem Kiszmiszjanem (1881 Tyflis – 1964 Warszawa)16, pełniącym wówczas służbę w Ministerstwie Obrony Demokratycznej Republiki Armenii i reprezentującym interesy państwa w ramach misji dyplomatycznej na terenie Gruzji, które wpłynęło na dalsze działania polskiego oficera marynarki wojennej.
„Wśród gości klubowych zwrócił raz moją uwagę starszy pan prawdziwie wytwornie wyglądający – szczupły, o pociągłej twarzy i przyprószonych siwizną kasztanowych włosach. Oczy miał ciemne, życzliwie patrzące na ludzi. Pan ten podchodził do stołów i nie siadając rzucał niewielkie stawki; przy moim stole wygrał dwa razy. A intrygowała mnie nadzwyczajna atencja, z jaką witał go dyżurny członek zarządu, wciąż jednak zapomniałem zapytać, kto to jest. Po iluś tam dniach wytworny gość znowu przyszedł; właśnie podejmowano przy moim współudziale komendanta miasta, kiedy „cerber” z szatni zameldował „generała”. Dyżurny wyskoczył i po chwili wrócił z owym eleganckim panem. Komendant przywitał nowo przybyłego tytułując go ‘wasza ekscelencjo” i zaraz przedstawił mnie jako swego towarzysza broni.
Ekscelencja witając się ze mną powiedział bardzo wyraźnie swoje nazwisko – Kiszmiszjan, a usłyszawszy moje
j spytał, czy jestem Polakiem. Gdy to potwierdziłem, od razu przeszedł na język polski.
-Zawsze szczerze się cieszę, jeśli mogę mówić po polsku. Pan tutaj urzęduje przy stole gry, ale pan jest wojskowym, jak stwierdza komendant?
– Tak, ekscelencjo, marynarka wojenna.
– Na Boga – zawołał – toż to mój rząd poszukuje oficerów morskich, a pan tu…
– Rząd armeński poszukuje?
– Tak, skoro pan nie ma godziwszego zajęcia, to bardzo proszę odwiedzić mnie choćby jutro.
Komendant miasta był zdziwiony:
– Po jakiemu panowie rozmawiają?
-Po polsku.
-To wasza ekscelencja jest Polakiem?
Kiszmiszjan roześmiał się i opowiedział, jak przez szereg lat służył w pułku kirasjerów jej cesarskiej mości, stacjonującym w Warszawie, i tam awansował z korneta na rotmistrza.
Zaraz na drugi dzień stawiłem się u niego. Kiszmiszjan występował w Tyflisie jako przedstawiciel armii armeńskiej (republiki Gruzja i Armenia nie utrzymywały między sobą normalnych stosunków dyplomatycznych). Rząd erywański zamierzał stworzyć z jeziora Gokcza umocniony rejon i zbudować flotyllę zbrojnych stateczków”17.
Zachęcony przez Ormianina, Stanisław Korwin-Pawłowski zdecydował się na wyjazd do nowo powstałej, zabiegającej o pełną niezawisłość Demokratycznej Republiki Armenii (nazywanej też Pierwszą Republiką), która toczyła wówczas dramatyczną walkę o przetrwanie. Była zagrożona zarówno przez armię turecką, jak i nacierających od północy bolszewików.
Poza tym, po rozwiązaniu istniejącej zaledwie kilka tygodni (kwiecień- maj 1018 r.) Zakaukaskiej Federacyjnej Republiki Demokratycznej18, łączącej w jeden organizm państwowy przedstawicieli trzech głównych narodów Zakaukazia – zmieniła się na tym terenie sytuacja geopolityczna i „wszystkie trzy państewka, powstałe w jego miejsce, skoczyły na się jak drapieżne bestie. /…/ Wypowiedzenia wojny nie było i urzędowo wojska obu stron nie walczyły ze sobą. Za to ludność pogranicznych obszarów ochotniczo wyrzynała się wzajemnie, a wojsko, tak armeńskie, jak i azerbejdżańskie wspomagało każde swoich obywateli. Tereny tych walk sąsiadowały ze wschodnimi i południowymi brzegami Gokcza i dlatego rząd erywański chciał stworzyć na jeziorze flotyllę statków zaopatrzonych w armaty i karabiny maszynowe. W tym celu na gwałt poszukiwano morskich oficerów, co właściwie było zbyteczne, jako że rybacy gorczańscy i artylerzyści lądowi doskonale daliby sobie ze wszystkim radę. Projekt flotylli wysunęło dowództwo wojskowe; partia w lot zrozumiała, jak szumną mogłaby tu rozwinąć akcję propagandową, byle tylko rozszerzyć ramy projektu i oślepić prostaczków wspaniałymi perspektywami. Ogłoszono więc uroczyście: tworzymy na Sewangu (inaczej – Gokcza) zalążek marynarki wojennej Armenii. Liczono poważnie na otrzymanie od zwycięskiej koalicji (w pierwszej wojnie światowej) dostępu do Morza przez Trebizondę. Marzono o Jeziorze Wańskim, o Bitlisie, Erzerumie, Karsie. Nikt nie pomyślał, że naród turecki jeszcze istnieje i może zechcieć zabrać głos w tych sprawach. Marynarka na jeziorze Gokcza miała świadczyć o niezłomnej woli Armenii posiadania wybrzeża morskiego”19.
Po kilku dniach bezowocnych wyjaśnień i spotkań w Erywaniu, Stanisław Korwin-Pawłowski i jego żona wyruszyli ciężarówką do Jelenowki nad jeziorem Gokcza (obecnie Sewan), gdzie powstawał ośrodek, w którym zamierzano szkolić przyszłych marynarzy, jak i budować jednostki bojowe. „Dzięki materiałom i narzędziom przywiezionym razem ze mną do Jelenowki można było zacząć od razu budowę pierwszego ‘pancernika’. Miała nim być motorowa łódź pokładowa (z silnikiem samochodowym), uzbrojona w dwie armatki, z 10-12 ludźmi załogi. Zaplanowanej wyporności nie przypominam sobie, raczej nic pod tym względem nie zakładano. Projektantem i kierownikiem robót byłem ja. Kiedy kil i wręgi już zestawiliśmy, zarządzono uroczyste chrzciny. Do Jelenowki zjechały wyższe szarże z Ministerstwa Spraw Wojskowych i przedstawicieli partii. Jako matka chrzestna występowała ministrowa Rubenowa, przystojna i miła Żydówka z Odessy. Łódź otrzymała imię bohatera narodowego Armenii z początków wieku „Aszot-Jerkata” (Żelaznego Aszota). Brzmiało to oczywiście zbyt pompatycznie, ale że pomysł zrodził się w centralnym komitecie partii „Dasznakcutiun”, więc należało mu przyklasnąć./…/ Kiedy na „Aszocie-Jerkacie” wszystkie roboty zostały ukończone, wypłynęliśmy na pełne jezioro i oddaliśmy salwę z obu armatek. Przy wielokrotnie powtarzanym echu ‘okręt’ drgnął i … nigdy nie przypuszczałem, że nie tylko człowiek, ale i jego dzieło może zachowywać się nieprzystojnie. Nasz „Aszot” niczym fryga zaczął obracać się na wszystkie strony./…/ Gdy w kilka dni po próbnym rejsie wypadło mi bronić przed napadem Tatarów przybrzeżnej wsi Zagału, strzelaliśmy podwójnie zakotwiczeni i wszystko było dobrze.”Aszot-Jerkat” zachowywał się jak rasowy rumak trzymany mocno w cuglach”20. Pod nadzorem polskiego oficera marynarki w Jelenowce zbudowano jeszcze kilka mniejszych jednostek przeznaczonych dla transportu żołnierzy. Druga jednostką żaglowo-motorową, której nadano imię była „Geganusz”21.
W ciągu dwóch lat spędzonych w Armenii, Stanisław Korwin-Pawłowski rozwinął rozległą działalność organizacyjną. Był uczestnikiem różnych istotnych dla Zakaukazia wydarzeń historycznych. Jego „Wspomnienia” zawierają wiele interesujących informacji, rzutujących nowe , może nawet odrębne światło na niektóre sprawy. Przede wszystkim opisał to, co widział, w czym uczestniczył, komentując jednocześnie z przekąsem różne często zaskakujące, może nawet absurdalne sytuacje. Na tych kartach jest sporo informacji o Armenii początków xx wieku, którą polubił – zainteresował się jej przyrodą, historią i losem napotykanych ludzi. „Ze wszystkich istniejących krajów najbardziej ciekawiły mnie z dawna Norwegia i Armenia. /…/ … z Armenią i Norwegią łączyły mnie uczucia bardziej tkliwe. Skłonności tej, jak wszelkich sentymentów w ogóle, nie umiałbym wytłumaczyć, po prostu zrodziła się ze mną. Pomiędzy obu wymienionymi krajami istnieją pewne wspólne cechy: oba są górzyste, oba mają surowe zimy. Armeńczycy i Norwegowie odznaczają się pracowitością i handlowymi uzdolnieniami. Są nieco szorstcy, ale życzliwi, grzeczni, uczciwi. Sztuka jednych i drugich jest na wskroś swoista; czy piękna ? to już inne zagadnienie. Mnie się podoba, zwłaszcza budownictwo”22. Przebywając przez dwa lata w Armenii, miał okazję zaznajomić się z zabytkami architektury oraz tak charakterystycznymi dla ormiańskiej tożsamości kulturowej chaczkarami. Nad Sewanem oglądał pomieszczenia klasztoru Sewanawank (‘Czarny Klasztor’) ufundowanego w 847 roku przez ormiańską księżniczkę Mariam, córkę późniejszego króla Aszota I Wielkiego z dynastii Bagratydów. Mieszkało w nim wtedy zaledwie ośmiu mnichów „Ze wszystkich kątów wyzierała nędza; dwie salki biblioteczne zastawione były szafami w większości pustymi. Wartościowe książki wywieźli Rosjanie, kiedy zawojowali Armenię; z pozostałości co ciekawsze dzieła jak również cenniejsze zabytki sakralne zabrał Eczmiadzyn, żeby i one nie trafiły do zbiorów petersburskiej Biblioteki Cesarskiej lub Ermitażu”23. Obecnie oba kościoły (Surb Arakeloc /świętych Apostołów i Surb Astwacacin /Matki Bożej ) stoją na wysokim skalistym półwyspie, ale wtedy była to wyspa w pobliżu północno-zachodniego brzegu jeziora, chętnie malowana przez malarzy. Płotna Iwana Ajwazowskiego (1817-1900), Geworka Baszindżagana (1857-1925), Martirosa Sariana (1880-1972) ukazują zespół klasztorny na wystającej z Sewanu wyspie. Późniejsze działania władz już radzieckiej Armenii doprowadziły do drastycznego obniżenia poziomu tafli jeziora i wyspa stała się półwyspem.
Służąc na Sewanie z podległymi mu żołnierzami ochraniał miejscową ludność, otrzymał nawet od rządu dasznaków medal Surb Wartan Zorawar 24 (Święty Wartan za walki w obronie stacji kolejowej i wsi Sorża na północno wschodnim brzegu jeziora. Wielokrotnie były prowadzone tam zaciekle walki graniczne m.in. z lokalnymi oddziałami Tatarów (Azerbejdżan). I chociaż główna baza szkoleniowa floty znajdowała się po zachodniej stronie – w Jelenowce, to działania operacyjne i obronne naturalnie obejmowały cały akwen i jego strategiczne brzegi.
W Armenii Stanisław Korwin-Pawłowski spotykał różnych ludzi. Wielu z nich dość dobrze zapamiętał i opisał. Przytoczył m.in. spotkanie z synem Geworga Baszindżagiana 1857-1925 wybitnego malarza, uznawanego za twórcę malarstwa pejzażowego w sztuce ormiańskiej. Był nim porucznik Lewon Baszyndżagian25, który towarzyszył dwóm Włochom. Jednym z nich okazał się być bratanek króla włoskiego – książę d’Aosta26 – który żywo interesował się aktualną sytuacją panującą w sąsiedniej Persji, jak i stosunkami turecko-perskimi i turecko-kurdyjskimi.
Przebywając w Erywaniu, dzięki porucznikowi Lewonowi Baszindżagianowi spotykał ludzi niezwykle istotnych dla ormiańskiej kultury i sztuki (min. malarza Hakoba Kodżojana 1883-1959, który razem ze znanym architektem Aleksandrem Tamanianem 1878-1936 zaprojektował herb Demokratycznej Republiki Armenii). „Najwybitniejszym z tego grona był bezspornie Kodżojan. Jego projekty znaczków pocztowych wyobrażające rozmaite sceny z życia wiejskiego, oraz banknotów –oparte na staroarmeńskich wzorach dekoracyjnych – odznaczały się nie tylko artyzmem pomysłów, ale i cudownym wykonaniem”27. Korwin-Pawłowski przyznaje we wspomnieniach, – Kodżojan „uciekając przed bolszewikami darował mi te rzeczy. Zagrabili je Niemcy wraz z całością moich zbiorów wschodnich w 1940 roku”28. Polski oficer z dużą sympatią wspomina ormiańskiego artystę-plastyka, który „ doskonale znał historię kulturalną i polityczną Armenii i wiele czasu spędzał w Eczmiadzynie na studiowaniu najdawniejszych rękopisów – nieprzebranej skarbnicy artystycznego zdobnictwa. Raz wziął mnie ze sobą i tylko dzięki temu widziałem słynne na cały świat zbiory katolikosów. Kodżojan uciekł Armenii, kiedy wkraczała tam XI armia bolszewicka w listopadzie 1920 roku. Nie wiem, czy go kto namówił, czy sam z siebie przestraszył sie czerwonych; potem jednak wrócił…”29
Stanisław Korwin-Pawłowski współpracował zarówno z rządem dasznaków, jaki i najeżdżającymi Armenie bolszewikami, którzy polecili mu zadania związane z organizacją ewidencji i ochrony zabytków architektonicznych, dzięki czemu mógł poznać istniejące wówczas a nie zniszczone jeszcze przez decyzje późniejszych dygnitarzy sowieckich zabytki ormiańskiego dziedzictwa: „Praca moja pochłaniała mnie całkowicie. Jeździłem po starych klasztorach, odrysowywałem samotne chaczkary, zabezpieczałam księgozbiory, a po drodze kupowałem żywność, bo w Erywaniu było głodno”30.
Rząd Dasznaków planował wysłać specjalną delegację do Europy, aby poinformować władze kilku krajów o sytuacji w Armenii i jej potrzebach. Zakładano również wizytę w Warszawie, a Stanisław Korwin-Pawłowski, który stale myślał o powrocie do kraju, starał się przydział w tej misji. Na jej czele stał generał Kiszmiszjan. Delegacja jednak nie udała się do Europy, a wysłana do Persji w celu zbadania aktualnie panującej tam sytuacji i nawiązania kontaktów z Rezą Pahlawim31, zwycięskim dowódcą w perskiej wojnie domowej. Rozmowy były prowadzone w niedaleko Dżulfy – dość dokładnie opisał je Stanisław Korwin-Pawłowski. W obozie perskim Polak i Ormianin rozmawiali po polsku, mając nadzieję, że Persowie nie zorientują się, o czym mówią. Główne rozmowy z Rezą chanem prowadził generał Kiszmiszjan i trwały one trzy dni. Ostatniego wieczora „Kiszmiszjana i mnie Reza zabrał do swojego pokoju. Powiedział wprost: – Nie ufam politykom, nie dowierzam partyjniakom. Napijmy się w swoim gronie czegoś godnego naszego zawodu. Przy tych słowach wydobył z szuflady swego stolika butelkę jakiejś gatunkowej wódki rosyjskiej. Na przekąskę dał rybę w ostrym sosie (rodzaj perskiej domowej marynaty),keftę, bryndzę owczą mocno przeterminowaną. Wszystko było smaczne i przyzwoicie podane. Kiszmiszjan jako były kirasjer przeszedł dobrą szkołę pijacką. Reza mówił, że uczyli go pić mistrzowie tej sztuki feldfeble rosyjscy, ja miałem morską zaprawę. Pamiętam, że była jeszcze druga butelka na stole, a prawdopodobnie na tym się nie skończyło./…/ Przez kilka dni pobytu w obozie pod Dżulfą nieraz rozmawiałem z Rezą chanem, ale choć wyraźnie wyczuwałem w nim nieprzeciętnego człowieka, to jednak nie domyślałem się, że zostanie cesarzem, założycielem nowej dynastii, reformatorem państwa, jedną z najpotężniejszych osobowości pierwszej połowy XX wieku. Jakże potem żałowałem zmarnowanych możliwości lepszego poznania tego człowieka, zwłaszcza że Reza chan chętnie prowadził prywatne rozmowy, a mnie darzył wyraźną życzliwością. Swej dobrej pamięci i uprzejmości szach-in-szach Reza Pahlewi dowiódł mi potem dwukrotnie: przy sposobności przyjazdu do Warszawy pierwszego posła Iranu i w 1938 r., kiedy następca tronu Muhammad (obecny cesarz) brał ślub z siostrą króla egipskiego Fauzją (mieszkałem wtedy w Kairze)”32
Pobyt Korwina-Pawłowskiego w Armenii zakończył się wraz z upadkiem niepodległego państwa ormiańskiego, które pod koniec 1920 roku zostało ostatecznie zajęte przez wojska bolszewickich czerwonoarmistów i wchłonięta na wiele dziesięcioleci przez Związek Sowiecki. Wiosną 1921 roku Stanisław Korwin-Pawłowski powrócił do Polski. Prawdopodobnie doświadczenia z pobytu na Zakaukaziu ukształtowały jego głęboką niechęć do bolszewizmu i bezpośrednio wpłynęły na jego późniejsze, międzywojenne zaangażowanie w ruch prometejski33, którego celem było dążenie do wyzwolenia spod okupacji sowieckiej narodów Kaukazu. Już w nowej, wolnej Polsce zainicjował w 1922 roku powstanie Towarzystwa Polsko-Azjatyckiego, instytucji zrzeszającej praktyków i teoretyków wschodnich. Towarzystwo w 1926 r. przekształcone zostało w Instytut Wschodni. Szybko Korwin-Pawłowski stał się kluczową postacią ruchu prometejskiego34. W latach 1923-1939 odbył liczne podróże naukowe na Bliski Wschód – do Egiptu35, Arabii Saudyjskiej, Jemenu, Palestyny, Jordanii, Syrii i Persji. Jego działalność w latach 1932–1939 była monitorowana przez władze polskie i brytyjskie, a materiały na jego temat zachowały się w tajnych dokumentach polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Przejście na islam i studia, jak i wykłady na Uniwersytecie Muzułmańskim w Kairze zbliżyły Korwina-Pawłowskiego do elit świata muzułmańskiego i arabskiej emigracji politycznej w Egipcie. W Kairze założył biuro Polskiej Agencji Telegraficznej ds. Arabskich i pełnił funkcję jej korespondenta. Kontakty te zaowocowały jego nominacją na obserwatora Ligi Panarabskiej (Liga Arabska) i udziałem w negocjacjach podczas konfliktu saudyjsko-jemeńskiego (1934), a następnie udziałem w powstaniu palestyńskim (1936). Właśnie jego silne powiązania z lokalnymi elitami muzułmańskimi oraz wykłady na Al-Azhar (najważniejszym centrum myśli islamskiej) sprawiały, że był postrzegany przez brytyjskie służby jako postać o zbyt dużych, niezależnych wpływach polityczno-religijnych.
W czerwcu 1939 roku, po długim pobycie w Egipcie, Stanisław Korwin-Pawłowski przybył do Warszawy. Jego powrót był konieczny, gdyż ówczesny rządu egipskiego, pod wpływem i naciskiem dyplomacji brytyjskiej, uznał Korwina-Pawłowskiego za persona non grata. 1 września 1939 roku został mianowany przedstawicielem Polskiej Agencji Telegraficznej w Iranie i otrzymał propozycję utworzenia polskiego konsulatu w Teheranie, jednakże nie wyjechał na placówkę. Wybuch wojny pokrzyżował te plany. Późniejszy los Stanisława Korwin-Pawłowskiego jest typowy dla wielu Polaków, którzy znaleźli się pod okupacją niemiecką. W latach 1940–1944 był więziony na warszawskim Pawiaku oraz w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz, z którego – w wyniku desperackich działań jego ojca Aleksandra Korwin-Pawłowskiego (znanego także w Niemczech inżyniera od parowozów, prezesa Międzynarodowego Związku Prasy technicznej i Zawodowej36) i po przebrnięciu przez skomplikowaną machinę urzędniczą Trzeciej Rzeszy – został zwolniony pod koniec maja 1944 roku. Niemcy, świadomi swoich zbrodniczych działań w obozach koncentracyjnych, żądali od wypuszczanego z obozu więźnia podpisania specjalnego oświadczenia, w którym zobowiązywał się (pod groźbą ponownego aresztowania) do zachowania w całkowitej tajemnicy i nie rozpowiadania o tym, co widział i czego doświadczył za drutami Auschwitz.
Po drugiej wojnie światowej Stanisław Korwin-Pawłowski krótko (1948-1949) pracował jako pierwszy sekretarz polskiej ambasady w Ankarze, jednakże już kwietniu 1949 roku, na skutek różnych nacisków rozwiązano z nim w trybie natychmiastowym umowę o pracę. Po powrocie z placówki do Polski udało mu się mimo wszystko opublikować kilka książek37.
Z kolei Howsep Kiszmiszjan – po upadku Pierwszej Republiki i zajęciu Armenii przez wojska bolszewickiej Rosji, zdecydował się na emigrację – wyjechał … do Polski, którą dobrze wspominał z okresu służby w wojsku carskim (1900-1911). W okresie II Rzeczypospolitej nostryfikował dyplom prawniczy i zaczął pracować w polskim sądownictwie. był m.in. sędzią pokoju Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z siedzibą w Częstochowie, a następnie w Łodzi38.
Współpracując blisko z arcybiskupem lwowskim obrządku ormiańskiego metropolitą Józefem Teodorowiczem (1864-1938), z którym prowadził również korespondencję, zaangażował sie w działania Archidiecezjalnego Związku Ormian39. Jego główna siedziba mieściła się we Lwowie. Spotkanie założycielskie warszawskiego oddziału odbyło się (latem 1933 r.) w lokalu Instytutu Wschodniego, w czym pomógł Józefowi Kiszmiszjanowi dawny znajomy Stanisław Korwin-Pawłowski będący przez jakiś czas sekretarzem generalnym instytutu. Prezesem oddziału warszawskiego Archidiecezjalnego Związku Ormian został generał Józef Kiszmiszjan, który w okresie międzywojennym był mocno zaangażowany w sprawy Kaukazu i społeczności ormiańskiej w Polsce. Odegrał on również znaczącą rolę w przygotowaniach i przebiegu Zjazdu Ormian w Stanisławowie – odbywał się jako jeden z elementów obchodzonego wtedy jubileuszu50-lecia pracy kapłańskiej arcybiskupa Józefa Teodorowicza i koronacji stanisławowskiego Cudownego Obrazu Matki Bożej Łaskawej40. Zjazd ten dla wielu przedstawicieli nowej, mocno wtedy rozproszonej nowej emigracji ormiańskiej i kaukaskiej tył niezwykle ważnym spotkaniem, podczas którego dyskutowano o ważnych dla uchodźców sprawach; był też symboliczną manifestacją jedności kulturowej Ormian.
Józef Kiszmiszjan często przyjeżdżał do Lwowa (na zaproszenie tamtejszego środowiska) z odczytami o niepodległej Armenii. kulturze ormiańskie i losie uchodźców. Jeden z nich („Kongregacja OO. Mechitarzystów na wyspie św. Łazarza w Wenecji”) był bogato ilustrowany kilkudziesięcioma przezroczami41 ze zbiorów Stanisława Donigiewicza42. Były wojskowy ormiański dał się poznać także jako publicysta. Teksty jego pojawiały się na łamach pism związanych ze środowiskiem Ormian w Polsce43. Dużym echem odbił się artykuł Wspomnienia z niepodległej Armenii którym nakreślił krótkotrwałe (1918-1920) istnienie Pierwszej Republiki Armenii, w tym proces tworzenia pierwszych narodowych formacji wojskowych. W tekście wskazał też na „podobieństwo losu Polski do losu Armenji. Przedewszystkiem oba narody stanowiły przedmurze chrześcijaństwa — pierwszy na Zachodzie, drugi zaś — na Wschodzie. Polityczne ciało każdego z nich było rozdarte na trzy części: Polski przez Rosjan, Prusaków i Austrjaków, zaś Armenji przez Rosjan, Turków i Persów. Tak pierwsza, jak i druga zmartwychwstała w wyniku wojny światowej i zawdzięcza swój byt niezależny tylko sobie, swym walecznym zastępom i gorącemu patrjotyzmowi ludu. Podobieństwo to leży jeszcze i w tem, że wkrótce po zorganizowaniu jednego i drugiego państwa zostały one napadnięte przez czerwoną Moskwę. Polsce udało się nietylko rozgromić wroga, ale i utrwalić swą niepodległość raz na zawsze. Niestety, biedna, zniszczona i ociekająca krwią od ciągłych wojen z Turkami Armenja zmuszona była ulec cudzej przemocy i została znów zakuta w kajdany niewoli”44. Józef Kiszmiszjan na emigracji żywo interesował się przemianami zachodzącymi w Armenii opanowanej przez Rosję. Wrastając na swój sposób w środowiska inteligenckie międzywojennej Polski, starał się przewidzieć przyszłe losy dawnej ojczyzny: „Jaką będzie przyszłość Armenji? Gzy uda się kiedyś urzeczywistnić warunki traktatu pokojowego w Sevres, na mocy którego powstanie istotnie niepodległe i zjednoczone państwo w swych granicach etnograficznych i z dostępem do morza Czarnego? Jest to kwestja dalszej przyszłości i uwolnienia Rosji z pod jarzma bolszewizmu, Rosja bowiem obecna została sprzymierzeńcem kemalistów, t. j. zwolenników Kemali Paszy, dyktatora tureckiego, którym ustąpiła bez wahania ogromne obszary Armenji z twierdzą Kars. Według mego zdania przyszłość Armenji nie może się ułożyć w ramach bolszewizmu, którego światopogląd sprzeczny jest z duchem narodu ormiańskiego. Raczej skłonny jestem widzieć przyszłość Armenji w federacji narodów kaukazkich pod egidą nowej Rosji, oczyszczonej z chwastów zabójczego marksizmu”45.
Nie przewidziano jednak wtedy, że Polska wkrótce zostanie zakatowana i ponownie podzielona przez dwóch wrogich sąsiadów. Kiedy 17 września 1939 roku oddziały Armii Czerwonej zdradziecko wtargnęły na ziemie Polski aby realizować wcześniejszy tajny pakt Ribbentrop- Mołotow, Józef Kiszmiszjan po raz kolejny zdecydował się na ucieczkę przed ich porządkiem. Płacąc za transport obficie złotymi carskimi rublami, przez przejście w Śniatyniu, udał się do Rumunii. „Spędził tam kolejne pięć lat swego emigracyjnego życia, działając w organizacjach uchodźców polskich. Gdy w ostatnich miesiącach wojny powstał w Bukareszcie Komitet Przedstawicieli Polskich (Comitetului Reprezentativ Polon), powierzono mu kierowanie wyborem jego władz (14 stycznia 1945) w siedzibie tamtejszego Domu Polskiego. Nowa inicjatywa została z miejsca oprotestowana przed władzami rumuńskimi przez agentów Związku Sowieckiego jako działalność na rzecz emigracyjnego rządu polskiego w Londynie. Ostatecznie Kiszmiszjan wraz ze swą polską rodziną zdecydował się wrócić do Polski, mimo że władzę przejęli tam komuniści”46.
Zarówno Stanisław Korwin-Piotrowski (1889-1970) jak i Howsep/ Józef Kiszmiszjan (1991-1962, których drogi przez pewien czas spotkały się najpierw w Armenii, później w Polsce – to wybitni i trochę zapomni bohaterowie, reprezentujący to samo pokolenie ludzi niespokojnych i mało pokornych konspiratorów, dyplomatów i wojskowych. Krótki okres działań w Demokratycznej Republice Armenii, kiedy usiłowali wprowadzić w życie marzenia Ormian o dostępie do morza w jej granicach historycznych zbliżył ich do siebie. Obaj wierzyli, że w pewnym sensie wolność Polski jest nierozerwalnie związana z wolnością narodów Kaukazu i Europy Wschodniej. Choć po 1945 roku ich idee zostały brutalnie stłamszone przez nową rzeczywistość geopolityczną i dominację Związku Sowieckiego, obaj do końca życia pozostali wierni ideałom niepodległościowym i zafascynowani byli tajemniczym światem Wschodu, jego tradycją, mistyką i kulturą. Obaj mimo wszystkich negatywów napotykanych na ścieżkach życia, wierzyli też w ludzką dobroć. Szczególnie przejmujący okazał się wypełniony tragicznymi zdarzeniami los Stanisława Korwin-Pawłowskiego, który najpierw w Armenii był aresztowany i wyzwalany przez przeciwników (za pracę na rzecz bolszewików przez dasznaków został osadzony w więzieniu i uwolniony przez bolszewików47, a potem – w czasie niemieckiej okupacji – wtrącony został przez Niemców do obozu koncentracyjnego, wcielających wówczas w życie niechlubną cywilizację śmierci. Jak sam zauważył – znalazł się w „zasięgu kultury niemieckiej”48. ”Wyznam, że czas spędzony w Oświęcimiu, był dla mnie bardzo korzystny pod względem duchowym i dostarczył mi wiele wzniosłych krzepiących chwil. Przede wszystkim tam i tylko tam czułem się członkiem jednego zespolonego narodu polskiego. Wyznawana religia, przynależność partyjna, społeczne pochodzenie – nie miały żadnego wpływu na stosunki między ludźmi. Nawet podział na kryminalistów i politycznych nie odgrywał większej roli. Istnieli tylko Polacy i znikoma garstka zdrajców polskich. Wszyscyśmy stanowili jeden związek – fanatyków wolnej polskiej Polski”49.
Przypisy
- Б. Б. Пиотровский, История и культура Урарту, Ереван, 1944 (wyd. II Санкт-Петербург 2011); Б. Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), Москва 1959; idem, Искусство Урарту VIII—VI вв. до н. э., Ленинград 1962; Н.В.Арутюнян, Биайнини (Урарту), Ереван 1970; idem. Биайнили — Урарту : военно-политическая история и вопросы топонимики, Санкт-Петербург 2006; A. H. Sayce, The Kingdom of Van (Urartu), „The Cambridge Ancient History”, vol. XX, The Assyrian Empire Part I, Cambridge 1925, s. 169-186; R. D. Barnett, Urartu, „The Cambridge Ancient History”, Vol. 3.1, Cambridge 1982 s. 314-371; C. A. Burney C.A., D. M. Lang, The peoples of the hills, ancient Ararat and Caucaus, New York 1972; P.E. Zimansky, Ancient Ararat. A handbook of Urartian Studies, New York 1998; F. I. Ter-Martirosov, F.I., From the state of Urartu to the formation of the Armenian kingdom, [w:] S. Kroll, C. Gruber, U. Hellwag, M. Roaf and P. Zimansky (red.), Biainili-Urartu, „Acta Iranica”, 51/ 2012, s. 169–176; K. Jakubiak, Słów kilka o systemie obronnym królestwa Urartu, „Światowit”, 1 (41)/1999, s. 21-29; M. Kornacka, Systemy irygacyjne w królestwie Urartu: uwarunkowania społeczno-polityczne powstania i rozwoju sieci irygacyjnej, „Światowit”. 3 (44)/ 2001, s. 91–99; P. Kotlarz, Królestwo Urartu, „Wobec. Miesięcznik społeczno-kulturalny” https://miesiecznik-wobec.pl/krolestwo-urartu/ (dostęp 26/11.2026). ↑
- Б. Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), Москва 1959, s. 69, i idem, Урартская надпись из раскопок Кармир-блура, связанная с основанием Эребуни, „Эпиграфика Востока”, XVII, Москва 1966, s. 3-4; К.Л. Оганесян, Крепость Эребуни (782 г. до н.э.), Ереван 1980. ↑
- G. Piwnicki, Losy Polaków-wojskowych, służących w armii carskiej na terenie Armenii w XIX i na początku XX w., [w:] E. Walewander (red.), Polacy w Armenii, Lublin, 2000, s. 237-256. ↑
- A. Chodubski, Z dziejów kontaktów polsko-ormiańskich, [w:] E. Walewander (red.), op. cit.,, s. 47. ↑
- M. Mądzik, Polacy w Armenii w latach I wojny światowej, [w:] E. Walewander (red.), op. cit., s. 85 ↑
- A. Chodubski, Z dziejów kontaktów, op. cit., s. 47 ↑
- A. Chodubski, ibidem, s. 49. ↑
- A. Kosecki, Polacy w Armenii. Problematyka kwerendy i główne kierunki badań, „Dzieje Najnowsze” 2000. Rocznik XXXII. s. 199. ↑
- A. Chodubski, Polacy w Armenii, „Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska”, Warszawa 1993, nr 20. s. 4. ↑
- P. Olszewski, Polityka państw Ententy wobec Zakaukazia, Piotrków Trybunalski 2001, s. 202-203. ↑
- A. Lityński, Armenii droga do leninowsko-kemalowskiego rozbioru (1917-1921), „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. LXX, z. 1, 2018, s. 101. ↑
- M. Yalanuzyan, The Calamitous 1921 Treaty of Moscow, vnreport.com/politics/the-calamitous-1921-treaty-of-moscow/ (dostęp 30.10.2026.). ↑
- R. Pipes, Rosja bolszewików, Warszawa 2005, s. 171-175. ↑
- M. Zakrzewska-Dubasowa, Historia Armenii, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990, s. 239. ↑
- S. A. Korwin, Wspomnienia. Na przełomie dwóch epok, t. 1, Wspomnienia. Wyścig z życiem, t.2, Warszawa 1966. ↑
- М. Гогитизе, Г. Бежиташвили, Военная элита Армении. (Армяне-генералы, уроженцы Грузии). Биографический справочник. Тбилисии 2014. s. 64; М. Туманян, Дипломатическая история Республики Армения .1918 -1920 гг., Ереван 2012, s. 448; V. Virabyan, The question of the supply of weapons and ammunition to the Republic of Armenia in 1918-1920, „Fundamental Armenology” 1 (17) 2023, s. 80-84; A. A. Zięba, Józef Kiszmiszjan https://wiki.ormianie.pl/index.php?title=J%C3%B3zef_Kiszmiszjan, (dostęp 31.10.2026). ↑
- S. A. Korwin, Wspomnienia…, op. cit., s. 316-317. ↑
- P. Olszewski, Geopolityczne znaczenie Kaukazu Południowego po I wojnie światowej, „Przegląd geopolityczny”, t. 4 / 2011, s. 75-76. ↑
- S. A. Korwin, Wspomnienia…, op. cit., s. 374-375. ↑
- S. A. Korwin, ibid., s. 379-380. ↑
- Д. В. Ливенцев, Военно-речные силы Белоруссии, Молдовы, Армении, Узбекистана, „Берегиня. 777. Сова: Общество. Политика. Экономика”, .№ 4 (11), 2011, s. 118. ↑
- S. A. Korwin, Wspomnienia…, op. cit.,. 368. ↑
- Ibidem, s. 392-393 ↑
- Jest to jedyny order państwowy Pierwszej Republiki Armenii (1918–1920) rządzonej przez partię Dasznakcutiun (dasznaków). Nazwa nawiązuje do Wardana Mamikoniana (znanego jako Wardan Zorawar czyli Wardan Wojownik / Dowódca), narodowego bohatera i świętego Kościoła Ormiańskiego, który zginął w 451 roku w bitwie pod Awarajr, broniąc chrześcijaństwa w Armenii przed Persami. ↑
- Lewon/Leon Baszyndżagian (1893-1938) – oficer armii rosyjskiej i Pierwszej Republiki Armenii, filolog, specjalista w dziedzinie lingwistyki języków kaukaskich, jeden z najbardziej konsekwentnych i zagorzałych zwolenników teorii jafeckiej akademika Nikołaja Marra (1804/1805-1934)/. Wykładał m.in. na uniwersytecie w Leningradzie (1929-1936). Głęboki erudyta i uczony o dużej kulturze. Bardzo ceniony przez studentów za porywające wykłady, w trakcie których swobodnie posługiwał się przykładami z różnych języków. Aresztowany i rozstrzelany w 1938 r. ↑
- Amedeo d’Aosta (1898-1942) książę i generał włoski, generalny gubernator Włoskiej Afryki Wschodniej, wicekról Etiopii (1937-1941), wódz naczelny wojsk włoskich w Afryce w latach 1939–1941. ↑
- S. A. Korwin, Wspomnienia…, op. cit., s. 401-402. ↑
- Ibidem, s. 402. ↑
- Ibidem ,s. 402 ↑
- Ibidem, s. 421. ↑
- Reza Szah Pahlawi (1875-1944) – dokonał zamachu stanu (1921), obalił dynastie Kadżarów i koronował się (w kwietniu 1926 r.) na szacha, zapoczątkowując dynastię Pahlawich. Wydał dekret (1935) o zmianie nazwy kraju z Persji na Iran. Po inwazji w 1941 r. wojsk brytyjskich i wtargnięciu na północy z regionów Zakaukazia i Turkmenii oddziałów Armii Czerwonej został zmuszony do abdykacji. Związek Sowiecki okupował północne regiony Iranu do maja 1946 r. ↑
- S. A. Korwin, Wspomnienia. Na przełomie dwóch epok., op. cit., 406-407 ↑
- Ruch prometejski (prometeizm) był znaczącym ruchem społeczno-intekektualnym w okresie międzywojennym i jako koncepcja geopolityczna II Rzeczypospolitej zakładał aktywne wspieranie niepodległościowych dążeń narodów Kaukazu niewolonych przez Moskwę, a w daleko idącej konsekwencji (zgodnie z założeniami Józefa Piłsudskiego jego inicjatora i głównego protektora ) do całkowitego rozpadu Związku Sowieckiego ↑
- Por. P. Libera, Orientalistyczne Koło Młodych przy Instytucie Wschodnim w Warszawie, „Nowy Prometeusz’, nr 12, grudzień 2019, s. 129-143; I. P. Maj, Działalność Instytutu Wschodniego w Warszawie 1926-1939, Warszawa 2007; I. P. Maj, Stanisław Korwin-Pawłowski w służbie idei prometejskiej, „Nowy Prometeusz”, nr 3, grudzień 2012, s. 75-84 ↑
- A. P. Kosowski, Działalność Stanisława Korwin-Pawłowskiego w Egipcie w latach 1932-1939, „Przegląd tatarski”, nr 1, 2002, s. 5-9 ↑
- S.A. Korwin, Wspomnienia. Wyścig z życiem, t. 2,Warszawa 1966, s. 333. ↑
- S. Korwin-Pawłowski, Egipt i Egipcjanie. 6000 lat ucisku i walki, Warszawa 1952, idem, Stosunki Polski z Ziemią Świętą, Warszawa 1958. ↑
- „Monitor Polski” (12 lutego 1926) nr 34/ 1926, s.2. ↑
- A. Artwich, Archidiecezjalny Związek Ormian, [w:] K. Stopka, A. A. Zięba, A. Artwich, M. Agopsowicz, Ormiańska Warszawa, Warszawa 2012, s. 152-153. ↑
- Por. „Wschód”, Lwów, Stanisławów, Tarnopol, nr 50 (10 czerwca) 1927, s 1-2. ↑
- Por. „Posłaniec Św. Grzegorza”, nr 1 (109),1938, s. 9. ↑
- Stanisław Donigiewicz (starszy, 1904–1980) jako sekretarz i administrator lwowskiego pisma „Posłaniec Św. Grzegorza” oraz działacz Archidiecezjalnego Związku Ormian Polskich, gromadził, porządkował, sprowadzał i chętnie udostępniał materiały ikonograficzne dotyczące historii Armenii, kościołów oraz zagranicznych ośrodków ormiańskich. W 1945 r. został aresztowany i 10 lat spędził w sowieckich łagrach. Udało mu się w 1955 r. przybyć do Polski i zamieszkać w Bielsku-Białej. ↑
- Por. J. Kiszmiszjan, Podwójny jubileusz narodu ormiańskiego, „Posłaniec Św. Grzegorza”, nr 1 (109), 1938,s. 6-7;idem, Ormianie w Ziemi Świętej, „Gregoriana” ,t. 4, z. 1,1938, s. 60-51. ↑
- J. Kiszmiszjan, Wspomnienia z niepodległej Armenii, „Gregoriana”, t. 2, z. 6 / 1936, s. 236-237 ↑
- Ibidem, s. 242. ↑
- A. A. Zięba, Józef Kiszmiszjan, https://wiki.ormianie.pl/index.php?title=J%C3%B3zef_Kiszmiszjan, (dostęp: 25.10.2026). Por. idem, W Warszawie niepodległej, [w:] [w:] K. Stopka, A. A. Zięba, A. Artwich, M. Agopsowicz, Ormiańska Warszawa, Warszawa 2012, s.112-113 ↑
- A. Kosecki, Polacy w Armenii. Problematyka kwerendy i główne kierunki badań, op. cit., s.199. ↑
- Taki podtytuł nosi jeden z rozdziałów przypomniń jego życia. Por. S.A. Korwin, Wspomnienia. Wyścig z życiem, t. 2,Warszawa 1966, s. 259-343. ↑
- S.A. Korwin, Wspomnienia. Wyścig z życiem…, op. cit., s.283. ↑
