Świat realnie wyobrażony
Wydawać by się mogło, że świat opisywany to zawsze świat, który przedstawia się naszym oczom i jest rejestrowany przez zmysły. Nic bardziej mylnego, czasem to właśnie wyobraźnia wewnętrzna odgrywa główną rolę. Zwłaszcza u osób, które są naznaczone ograniczeniami z powodu utraty wzroku. Okazuje się, że nie wyklucza to możliwości opisywania świata, a nawet tworzenia wyjątkowej literatury. Znamy około 20 twórców, którzy zapisali się w historii twórczości literackiej, pokonując ograniczenia, wynikające z bycia osobą niewidomą. Homer, John Milton, John Louis Borges, Jadwiga Stańczakowa, Sue Townsend… Wszak stworzyli ponadczasowe utwory, poznawane przez kolejne pokolenia, często nawet nieświadome tego, iż ich twórcy były osobami, które opisywać mogły jedynie to, co widziały oczyma – ale wyobraźni. Z jakichś przyczyn utracili bowiem możliwość widzenia świata w jego realnej, widocznej, dostępnej większości formie.
Jednym z takich twórców był również Jerzy Szczygieł. Jego postać przybliża nam minimalistyczne niemal wydanie wspomnień o niewidomym powieściopisarzu Anny Kołodziejskiej, w którym znalazł się także tekst Danuty Tomerskiej, znającej twórcę z Polskiego Związku Niewidomych oraz portret autora, stworzony przez poetkę Annę Frajlich, swojego czasu współredaktorkę miesięcznika dla niewidomych „Nasz Świat” i asystentkę Szczygła.
Jerzy Szczygieł: literat, dziennikarz, społecznik był jednocześnie osobą tragiczną. Wojna odebrała mu stopniowo bliskich i jednocześnie okaleczyła go w dosłownym, fizycznym znaczeniu. W 1945 roku zamiast cieszyć się zwycięstwem aliantów wspólnie z bliskimi, na polach minowych stracił wzrok, prawą nogę i dwa palce u rąk, mając zaledwie 12 lat. Po dłuższym leczeniu w rodzinnych Puławach trafił do założonego przez zakon franciszkanów Zakładu dla Dzieci Niewidomych w Laskach, później do warszawskiego liceum i na studia filologii polskiej UW. Pomimo wielkiego zaangażowania i pracy jako redaktor, twórca, publicysta w Polskim Związku Niewidomych, czuł się przede wszystkim literatem. Napisał 14 powieści dla młodzieży i dorosłych. Były to: „Tarnina” (niegdyś lektura szkolna), „Milczenie”, „Drogi rezygnacji”, „Dopalające się drzewa”, „Sen o brzozowych bucikach”, „Ziemia bez słońca”, „Szare rękawiczki” , „Powódź”, „Nigdy Cię nie opuszczę”, „Jak trudno kochać”, „Po kocich łbach”, „Nie jesteś inny”, „Poczekaj, błyśnie! Poczekaj, otworzy się”, „Zejdź z traktu”. Twórczość Jerzego Szczygła ukazywała niejednokrotnie surową prawdę o wojnie i zmaganiach jednostki w świecie moralnych wartości, zmuszając do refleksji. W latach 60. XX w. został wydany cykl książek, którego główny bohater, Tadeusz Różański zostaje w obliczu wojny wyrwany ze świata beztroskich zabaw i staje twarzą w twarz z bestialskim okrucieństwem dorosłych. Wiele wątków sięga tu do biografii autora. Niewidomy bohater występuje też w powieści „Milczenie”, na podstawie której J. Szczygieł był współtwórcą scenariusza do filmu Kazimierza Kutza o tym samym tytule. Obraz reprezentował polską kinematografię na festiwalu w Wenecji w 1963 roku, w Polsce wzbudził zaś niepokoje cenzury i… Episkopatu.
Jakim człowiekiem był Jerzy Szczygieł, który żył pełnią życia i twórczości pomimo ograniczeń, które przemienił w niebywały świat uniwersalnych wartości, dowiadujemy się ze wspomnień współpracujących z nim osób oraz ze szkicu literaturoznawczyni. W jaki sposób pokonywał bariery? Na czym polegała jego praca jako społecznika? Książeczka pozostawia niedosyt, ale i ciekawość sięgnięcia po twórczość puławskiego autora, który pozostawił po sobie spuściznę istotniejszą od wielu sprawniejszych od siebie jednostek.


Kołodziejska Anna, Jerzy Szczygieł – niewidomy powieściopisarz, Wyd. Stowarzyszenie „Przeszłość – Przyszłości”, Puławy 2025
