Sybir – kraina gdzie śmierć stawała się codziennością
Obraz Sybiru zajmuje ważne miejsce w polskiej pamięci kulturowej. Te olbrzymie tereny są symbolem niewoli, cierpień, upokorzenia i eksploatacji niewinnych. Polacy byli masowo zsyłani na Sybir od drugiej połowy XVIII w. po rozgromieniu konfederatów barskich. Po rozbiorach kraju wzrosła liczba polskich zesłańców. Olbrzymie i niespotykane w Europie przestrzenie powodowały, że mieszkaniec starego kontynentu nie bardzo mógł sobie wyobrazić czym jest Syberia i dlatego chyba najlepiej będzie odwołać się do poezji:
„Kto syberyjskie przemierzy pustynie,
Pozna, Jak przestrzeń Europy małą,
Odległość wszelka dla takiego zginie,
I wszystko będzie drobnym mu się zdało”1
Najwięcej Polaków zostało deportowanych w głąb ZSRS na początku II wojny światowej2. Warto zauważyć, że skazańcy byli wywożeni nie tylko za Ural, ale także do innych części Cesarstwa Rosyjskiego, a później Związku Sowieckiego, np. do Kazachstanu, na Kaukaz i europejską północ Rosji. Dlatego w języku polskim istnieją dwa słowa Syberia i Sybir. Pierwsze z nich oznacza region geograficzny, a drugie miejsce zesłania, czyli zmitologizowaną przestrzeń bez wyznaczonych granic, która nie pokrywa się z rzeczywistym regionem geograficznym, więc ma przede wszystkim znaczenie symboliczne. Syberia, zwana przez zesłańców ziemią przeklętą lub więzieniem bez krat, w świadomości Polaków XIX w., a nawet XX w., nie ogranicza się wyłącznie do Syberii geograficznej o powierzchni około 10 mln kilometrów kwadratowych. Syberia polska, a właściwie „polski Sybir”, to pojęcie, które kojarzy się także z innymi z miejscami zesłania na terenie Imperium Rosyjskiego. Jest to więc pojęcie szersze od geograficznej Syberii, bo obejmuje jeszcze stepy Kazachstanu, Kaukaz, a nawet gubernię archangielską i permską, wchodzące w skład Rosji europejskiej.
Polacy na Syberię trafiali od końca XVI w. Jako pierwsi znaleźli się tam jeńcy z czasów wojen Stefana Batorego z Moskwą. Niewielkie grupy Polaków wziętych do niewoli zesłano za Ural w stuleciu XVII i na początku XVIII w. W gruncie rzeczy jednak pierwszą, zdecydowanie większą od dotychczasowych falę deportowanych na Syberię Polaków stanowili uczestnicy konfederacji barskiej. Zakłada się, że było ich ponad 10 tys. Po powstaniu kościuszkowskim zesłanych zostało dalszych kilkanaście tysięcy Polaków. Część jeńców wróciła dzięki ukazowi Pawła I z 1796 r., a następnie Aleksandra I z 1801 r. Inni pozostali dobrowolnie i na ślady ich pobytu natrafiali późniejsi wygnańcy. Wkrótce potem na Syberii ponownie znalazło się kilkanaście tysięcy Polaków, jeńców z czasów wyprawy Napoleona I na Moskwę. W 1815 r. w wyniku amnestii Aleksandra I także oni mogli powrócić w rodzinne strony. Wraz z powstaniem Królestwa Polskiego rozpoczyna się nowy etap w dziejach syberyjskiego wygnania. O ile od końca XVI w. do wojen napoleońskich, czyli przez ponad dwa stulecia, na Syberię trafiali jeńcy wojenni, to od 1815 r. do wybuchu I wojny światowej za Ural zsyłano za spiskowanie, które miało doprowadzić do wybuchu walki zbrojnej o niepodległość, za udział w powstaniu listopadowym, a następnie styczniowym, wreszcie za działalność w organizacjach rewolucyjnych. Można zatem stwierdzić , że w tym okresie dochodziło do systematycznej deportacji o charakterze politycznym Polaków z Królestwa Polskiego i Ziem Zabranych na Sybir, a szczególne jej nasilenie nastąpiło w latach 30–60 XIX wieku. Ten okres zesłań zapoczątkowały zsyłki młodzieży wileńskiej ze Związku Filomatów i Filaretów oraz uczniów szkół w Krożach, Kiejdanach, Kownie i Świsłoczy. Kolejni zesłani to członkowie Towarzystwa Patriotycznego założonego przez Waleriana Łukasińskiego. W sumie do czasu wybuchu powstania listopadowego zesłano na Sybir około 60–70 osób. Po upadku powstania listopadowego w 1831 r. największą grupę zesłanych stanowili uczestnicy wojny polsko–rosyjskiej, którzy dostali się do niewoli. Do armii carskiej wcielono około 9300 jeńców, z czego około 4700 skierowano do samodzielnych korpusów stacjonujących na Syberii, Kaukazie i linii orenburskiej3. W tej grupie znalazł się m. in. Piotr Wysocki. Klęska powstania listopadowego, spowodowała wielotysięczne masowe zesłania. Anonimowy autor powstańczej piosenki porównał Syberię do sępa, czekającego na należące mu się ofiary:
„Kraknął rado sęp Sybiru,
Bo przeczucie w pierś mu szepło,
Że dostatkiem będzie żyru,
Że krwią napoi się ciepłą.
I obrócił rok jaskrawy,
Po gościńcu od Warszawy”4
W okresie międzypowstaniowym na Syberię trafiła duża grupa spiskowców z Królestwa Polskiego i Ziem Zabranych. Najpierw znaleźli się tam uczestnicy partyzantki Zaliwskiego z 1833 r. Później dołączyli do nich konarszczycy i członkowie Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Po 1843 r. na Syberię szli etapami uczestnicy spisku ks. Piotra Ściegiennego, wydarzeń roku 1846 i Wiosny Ludów. Następnie, w 1850 r., na syberyjskim wygnaniu znaleźli się spiskowcy ze Związku Młodzieży Litewskiej5. Gdy w 1843 r. przenoszeni na osiedlenie zesłańcy mogli wybrać miejsce zamieszkania, oczywiście tylko na Syberii, Gustaw Ehrenberg sugerował osiedlenie się na terenie Syberii Zachodniej:
„Na zachód! Tam do kraju bliżej, do swobody,
Na zachód! Drogą słońca, drogą naszej duszy,
Tam może wiatr doniesie z ojczystej zagrody,
Westchnienie i źrenicę wygnańca osuszy”6
Zsyłki z okresu międzypowstaniowego stanowiły dopiero swoiste preludium tego, co nastąpiło w latach 1861–1866. Na Syberii znalazło się wielu uczestników manifestacji religijno–patriotycznych z 1861 r., a następnie walki zbrojnej w okresie powstania styczniowego z lat 1863–1864. W sumie w głąb Imperium Rosyjskiego trafiło ponad 40 tys. młodych na ogół ludzi7, z czego 20 tys. zesłano na Syberię Zachodnią i Syberię Wschodnią. W wyniku manifestów carskich wydawanych w latach 1866–1883 zdecydowana większość tych skazańców, którzy przeżyli, powróciła z Syberii. Pewna grupa nie skorzystała z amnestii. Niektórzy pozostali dlatego, że znaleźli tu lepsze warunki bytowania (ta sytuacja odnosiła się głównie do chłopów), inni zdążyli założyć rodziny i wtapiali się w społeczność syberyjską. Właśnie młodzi zesłańcy, zdając sobie doskonale sprawę z realiów życiowych, śpiewali nad Bajkałem trawestację pieśni o Mazepie Bohdana Zaleskiego:
„Polko! Nie twórz ideału!
Wstecz nie płyną wody rzeki,
Twój kochanek z za Bajkału
Nie powróci na wiek wieki.
Gdzieś daleko wśród Buriatek
Znajdzie miłość i dostatek…”8
Nowy etap w dziejach polskiej diaspory na Syberii otwierają działacze polskich kółek socjalistycznych i rewolucyjnych. Od końca lat 70. XIX w. do pierwszej połowy lat 80. XIX w. na Syberię trafiło około 150 osób9. W tej grupie znaleźli się m. in. Wacław Sieroszewski, Jan Hłasko, Filipina Płaskowicka, Ludwik Janowicz, Tadeusz Rechniewski, Henryk Dulęba i Feliks Kon.
Na Syberię zesłano też pewną grupę młodych ludzi, zwłaszcza studentów i robotników, którzy związali się z działalnością ruchu narodnickiego, a później socjaldemokratycznego. Wśród nich byli m.in. bracia Bronisław i Józef Piłsudscy. Liczba zsyłek nasiliła się w okresie rewolucji 1905 r. Później, aż do czasów I wojny światowej, systematycznie się zmniejszała. Liczba Polaków zesłanych za działalność w ruchu niepodległościowym i rewolucyjnym od przełomu lat 70. i 80. XIX w. do wybuchu I wojny światowej jest nieporównywalna do tej z czasów deportacji z okresu powstania styczniowego, a nawet z lat międzypowstaniowych. Antoni Kuczyński przyjął, że pod koniec XIX w. na syberyjskiej zsyłce przebywało około 300 osób10. Podając tę wielkość, znakomity znawca polskiej diaspory na Syberii miał chyba na myśli tylko Polaków zesłanych z Królestwa Polskiego, bo gdyby uwzględnić również osoby zamieszkujące na innych obszarach Imperium Rosyjskiego, przypuszczalnie należałoby tę liczbę przynajmniej podwoić. Zresztą liczba 600 zesłańców też chyba nie byłaby zawyżona. Nie ulega wątpliwości, że problem określenia rozmiarów i przyczyn zsyłki Polaków na Syberię, począwszy od przełomu lat 70. i 80. XIX w. do wybuchu I wojny światowej uległ zmianie11.
Zachowanie pamięci o Sybirze było ściśle związane zarówno z bieżącymi wydarzeniami, jak i sytuacją polityczną w kraju. W zaborze rosyjskim policja wszędzie szukała spisków i nielegalnych organizacji, dlatego strach przed więzieniem i zesłaniem na Sybir stał się powszechny. Nie dziwi więc fakt, że w XIX w. pamiętniki zesłańców cieszyły się dużym zainteresowaniem czytelników. Żywo reagowali na nią ci, których bliscy przebywali na Sybirze i ci, których krewni byli w więzieniach, czekając na zesłanie. Jednak carska cenzura często zabraniała wydanie takich tekstów, dlatego wiele z nich zostało opublikowano poza obszarem Królestwa Polskiego. Poza tym w XIX w. informacje o represjach docierały głównie drogą przekazu ustnego, na przykład, o tym, co działo się w więzieniu w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej, potocznie zwanej Przedsionkiem Syberii. „Cytadela Warszawska funkcjonowała też zapewne w ustnej tradycji plebejskiej […], prawdopodobnie najbardziej znanym i popularnym utworem z tego zakresu była ballada o Stefanie Okrzei” – „Był to chłopak piękny, młody,/Wyście o nim nie wiedzieli,/A jak rzucił w cyrkuł bombę,/Dostał się do Cytadeli”12. Literaturę pamiętnikarską sprzed 1917 roku, o której mówi się jako „o polskiej literaturze syberyjskiej” lub „męczeńskiej literaturze” opisującej, „poniewolną podróż” na Wschód próbuje się ją charakteryzować i dzielić na okresy przeważnie w zależności od czasu powstania.
Nowy rozdział w opisie syberyjskim zesłań powstał w wyniku masowych represji w okresie stalinowskim. Deportacje obywateli polskich po 17 września 1939 roku to obszerny i najświeższy rozdział naszych syberyjskich dziejów. Trudno go porównać z zesłaniami XIX-wiecznymi, ze względu na cele i zadania, jakie sobie stawiano w tych dwóch jakże różnych okresach i i okolicznościach. Władza sowiecka przejmując doświadczenie caratu równocześnie „doskonaliła” środku represji, osiągając granice nieludzkiego traktowania. Nie było wprawdzie kajdan, zesłani nie byli pędzeni „na etapach”, na zesłanie udawali się pociągami, lecz warunki podróży były straszniejsze, a życie za drutami przekraczało wyobrażenia. Z całą jaskrawością przedstawił je Aleksander Sołżenicyn w utworze Archipelag GUŁAG. Pierwsze wiadomości o łagrach radzieckich ukazały się nie w Związku Sowieckim, a w Polsce w okresie międzywojennym, gdy Mieczysław Lenartowicz1317 opublikował Pamiętniki z Solówek, w ślad za tym szkicem ukazała się Prawda o sowietach – wrażenia z siedmioletniego pobytu w więzieniach sowieckich 1927-1933 Franciszka Olechnowicza1418 . Został opisany tragizm pobytu w niewoli, a w narrację wpleciono fragment dotyczący odwiedzin na Wyspach Sołowieckich Maksyma Gorkiego. Sowieckie obozy i zesłanie zostały ukazane w drukowanych w latach II wojny światowej na Zachodzie utworach autorów polskich. Były to głównie wspomnienia, notatki, listy, szkice i dzienniki o masowych zesłaniach lat 40. XX w.. Masowe wywózki objęły około dwóch milionów dorosłych i dzieci. Część z nich znalazła się w więzieniach i łagrach. Utwory o ich przeżyciach drukowały wówczas polskie czasopisma; ukazywały się też wydania książkowe. Melchior Wańkowicz, na podstawie relacji jedynej ocalonej z dużej rodziny dziewczyny napisał Dzieje rodziny Korzeniewskich15. Na materiale osobistych przeżyć oparł Wspomnienia starobielskie Józef Czapski16. Utwory te zapoczątkowały emigracyjną prozę dokumentalną lat 1945-1953 o sowieckich zsyłkach i obozach. Profesor Małgorzata Książek-Czermińska pisała, jaką rolę pełni literatura wspomnieniowa: „Pamiętniki, autobiografie i wspomnienia pisane przez ludzi, którzy nigdy nie trudnili się zawodowo literaturą, ale chwycili za pióro, żeby utrwalić i przekazać to, czego doświadczyli, stanowią bardzo ważną część kultury każdego narodu. Dzięki nim zostaje zachowana od zapomnienia jakaś istotna część wspólnej pamięci, nawiązuje się więź między pokoleniami, trwa tradycja duchowa. (…) Socjologowie nazywają takie teksty >dokumentami osobistymi< i przywiązują do nich wielką wagę, ponieważ stanowią one ważne źródło do badań nad świadomością zbiorową danej wspólnoty17.
Podczas II wojny światowej Związek Sowiecki przeprowadził cztery wielki akcje deportacyjne polskich obywateli. Nocą z 9 na 10 lutego 1940 roku, na rozkaz Moskwy, z Polski wywieziono pierwszych 140 tys. osób – głównie rodziny wojskowych, urzędników, pracowników służby leśnej i kolei ze wschodniej części kraju. Jedna trzecia deportowanych trafiła na północ europejskiej części Rosji, do obwodu archangielskiego i Komijskiej ASRS, wielu przesiedlono do Kraju Krasnojarskiego i obwodu omskiego na Syberii. Łącznie Sowieci przeprowadzili cztery deportacje – drugą z 12/13 kwietnia 1940 r., trzecią z 28/29 czerwca 1940 r., a czwartą – w maju 1941 r. Masowe deportacje ludności cywilnej z zaplecza Armii Czerwonej w ostatnim okresie II wojny światowej miały miejsce na terenie całej Środkowo-wschodniej Europy zajmowanej przez sowieckie wojska. W ramach „oczyszczania tyłów Armii Czerwonej z wrogich elementów” NKWD miało przeprowadzić „aresztowania szpiegowsko-dywersyjnej agentury, terrorystów, członków różnych wrogich organizacji, grup bandycko-powstańczych”. Grupy operacyjne NKWD oraz „Smiersz”, posiadające już od drugiej połowy 1944 r. duże doświadczenie w operacjach na ziemiach polskich, na nowych terenach kontynuowały, na szeroką skalę, działania „oczyszczające”, owocujące tysiącami deportowanych do obozów w ZSRS18. Trudno jest pogodzić z brutalnością i okrucieństwem sowieckiego najeźdźcy, który wywiózł na Sybir setki tysięcy Polaków za ich ideały zawarte w słowach: „Bóg-Honor-Ojczyzna, za ich patriotyzm.
„Wtłoczeni w wagony bydlęce,
Zamknęli sztabami z żelaza
I jak przestępców, zbrodniarzy
Tygodniami wieźli
W bólu i męce
W chorobie i płaczu,
O głodzie i chłodzie
W okrutnych zesłańców rozpaczy.
A trupy wyrzucali z wagonów „na chłodzie”…
O Polsko! Kto Cię jeszcze z nas zobaczy?
Zmarłych nikt z nas nie chował,
Grobów też ich nie znamy.
Umierali w pokorze z modlitwą na ustach:
Spraw dobry Boże, By Polska żyła, gdy my umieramy,,,”19
Nieustanny lęk o dzieci, żeby nie umarły z głodu i zimna, dręczył nas, matki – sybiraczki dniem i nocą.
„Jak zemleć na żarnach kamiennych w ukryciu
Choć odrobinę kradzionego zboża,
By dzieci posilić w cierpieniu niewinnym:
Utrzymać przy życiu – dopomóż Boże!
Jak normę wykonać,
Gdy siły już nie ma,
I wrócić do dzieci, po drodze nie skonać
I przynieść zapłatę – mały kawałek chleba.
>Kiziaku< nazbierać, piołunu nałamać,
Strawę zgotować i ogrzać chatkę
By dzieci nie cierpiały
Wszak mają matkę…”20
Po 1989 roku, reaktywowano Związek Sybiraków. Marian Jonkajtys twórca wielu wierszy w większości poświęconych męczeństwu polskich zesłańców na Syberię i do Kazachstanu, wśród, których najbardziej znanym utworem jest „Marsz Sybiraków” i do którego muzykę napisał Czesław Majewski stał się autorem hymnu Związku Sybiraków.
„Z miast kresowych,
wschodnich osad i wsi,
Z rezydencji, białych dworków i chat
Myśmy wciąż do Niepodległej szli,
Szli z uporem, ponad dwieście lat!
Wydłużyli drogę carscy kaci,
Przez Syberię wiódł najkrótszy szlak
I w kajdanach szli Konfederaci
Mogiłami znacząc polski trakt…
Z Insurekcji Kościuszkowskiej,
z powstań dwóch,
Szkół, barykad Warszawy i Łodzi;
Konradowski unosił się duch
I nam w marszu do Polski przewodził.
A myśmy szli i szli – dziesiątkowani!
Przez tajgę, stepy – plątaniną dróg!
A myśmy szli i szli – niepokonani!
Aż „Cud nad Wisłą” darował nam Bóg!
Z miast kresowych,
wschodnich osad i wsi,
Szkół, urzędów i kamienic i chat:
Myśmy znów do Niepodległej szli,
Jak z zaboru, sprzed dwudziestu lat.
Bo od września, od siedemnastego,
Dłuższą drogą znów szedł każdy z nas:
Przez lód spod bieguna północnego,
Przez Łubiankę, przez Katyński Las!
Na nieludzkiej ziemi znowu polski trakt
Wyznaczyły bezimienne krzyże…
Nie zatrzymał nas czerwony kat.
Bo przed nami Polska – coraz bliżej!
I myśmy szli i szli – dziesiątkowani!
Choć zdradą pragnął nas podzielić wróg…
I przez Ludową przeszliśmy – niepokonani
Aż Wolna Polskę raczył wrócić Bóg!!”21
Wracanie pamięcią do czasów tragedii narodowej lat 1939-1953 i przypominanie osobistych dramatów jest bardzo bolesne, zwłaszcza dla ludzi, którzy przeżyli piekło sowieckich więzień, łagrów i zesłań w poczuciu niesprawiedliwości i doznanej krzywdy. Tą krzywdą dla żyjących obecnie zesłańców, będących wówczas dziećmi lub ludźmi bardzo młodymi, był zabór rodzinnego domu, odebrane dzieciństwo, zniszczona młodość, śmierć najbliższych osób. Często ból wspomnień okazywał się silniejszy niż powinność wobec historii.
Przypisy
- Fragment wiersza, „Cienie syberyjskie”, T. Lenartowicz, „Wybór poezji, opr. J. Nowak, Wrocław 1972, s. 361-362. ↑
- M. Klecel, Sybir. Dzieje polskich zesłańców XVIII-XX wiek, Warszawa 2024. ↑
- W. Caban, Służba rekrutów z Królestwa Polskiego w armii carskiej w latach 1831– 1873, Warszawa 2001, s. 92. ↑
- M. Gosławski, „Sęp Sybiru” w „Piosenki ułana polskiego”, seria „Biblioteka mrówki:, t. 109, Lwów 1833; M. Janik, „Dzieje Polaków na Syberii”, Kraków 1928, s. 53. ↑
- Cf. W. Śliwowska, Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku, Warszawa 1998; W. A. Djakow, A. Gałkowski, W. Śliwowska, W. M. Zajcew, Uczestnicy ruchów wolnościowych w latach 1832–1855 (Królestwo Polskie). Przewodnik biograficzny, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990. ↑
- E. Iwanowski, „Rozmowy o polskiej koronie przez E. Helleniusza”, Kraków 1873, s. 295. ↑
- W. Śliwowska, Kartoteka uczestników powstania styczniowego w Instytucie Historii PAN, [w:] Powstanie Styczniowe 1863–1864. Walka i uczestnicy. Represje i wygnanie. Historiografia i tradycja, (red.) W. Caban, W. Śliwowska, Kielce 2005, s. 11–19. ↑
- M. Janik, …op. cit., s. 189; J. Trynkowski, A. Woltanowski, „Etap konarszczyków”, „Miesięcznik Literacki”, 1989, nr 7, s. 112. ↑
- Kółka socjalistyczne. Gminy i Wielki Proletariat. Procesy polityczne 1878–1888), zebrał, opracował i wstępem opatrzył L. Baumgarten, Warszawa 1966. ↑
- A. Kuczyński, Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno–kulturowa, Wrocław 1993. Nowe, zmienione i znacznie poszerzone wydanie ukazało się pod tytułem Syberia. 400 lat polskiej diaspory. Zesłania, martyrologia i sukces cywilizacyjny Polaków, Krzeszowice 2007, s. 115. ↑
- Cf. Z. Łukawski, Ludność polska w Rosji 1863–1914, Wrocław– Warszawa–Kraków, 1978, s. 200–201. ↑
- A. Stawarz, X Pawilon Cytadeli Warszawskiej w pamięci narodowej, Niepodległość i Pamięć, 1998, 5/3, s. 27–42. ↑
- M. Lenartowicz, Pamiętnik z Solówek, Warszawa 1930. 18 ↑
- F. Olechnowicz, Prawda o Sowietach – wrażenia z siedmioletniego pobytu w więzieniach sowieckich 1927-1933, Warszawa 1937. ↑
- M. Wańkowicz, Dzieje rodziny Korzeniewskich, Tel Awiw 1942. ↑
- J. Czapski, Wspomnienia starobielskie, Warszawa 1990. ↑
- Przez Sybir na Ziemię Gdańską, (red.) C. Riedl, cz. 2, Gdańsk 2006. ↑
- Przez Sybir…..op. cit., cz. 1, Gdańsk 2009. ↑
- Ibidem. ↑
- Ibidem. ↑
- Hymn Sybiraków, https://www.tekstowo.pl/piosenka,patriotyczne,hymn_sybirakow.html. (dostęp: 11.02.2026 r.) ↑
