PROZA/SZKICE

Praha i Příbram. Ze wspomnień

Inne kontynenty urzekają na swój sposób,
ale jak piękne są Czechy, wie tylko ten,
kto przewędrował świat i wrócił z powrotem,
poznawszy zmiany klimatu i wszystko to,
co odróżnia nas od innych, odległych stron.

Ivan P.

Urodziłam się w roku 1932 na Královských Vinohradeh w Pradze, w pobliżu kościoła pod wezwaniem Najświętszego Serca Pańskiego. Kościół, dzieło Josipa Plečnika, naczelnego architekta miasta, stoi przy placu króla Jiřiho z Poděbrad, gdzie uczęszczałam do szkoły podstawowej. Kościół ten uważałam wówczas za najpiękniejszy budynek sakralny Pragi nowej doby i tak to postrzegam również dzisiaj.

Jako dziecko chadzałam z mamą na spacery do pobliskich Ogrodów Riegera, gdzie nawet za możliwość posiedzenia na drewnianym krześle wnosiło się jakąś drobną opłatę, pobieraną przez dozorcę parku. Krzesła, długim rzędem złączone ze sobą, umieszczone były w atrakcyjnym miejscu, z widokiem na panoramę Pragi. Zimą w kwartale Žižkov wyznaczano ulice o dostatecznym spadku, by można było poszaleć na sankach. I tak nie jeździło nimi zbyt wiele aut, zwłaszcza o tej porze roku.

Ze szkoły niecierpliwie biegliśmy do domów na obiad, a potem na ślizgawkę przed kościołem. By móc pojeździć na łyżwach, chodziłam do Dzielnicowego Związku Gimnastycznego, gdzie w tym celu polewano boisko zamarzającą natychmiast wodą. Wówczas nie istniały jeszcze kryte lodowiska.

Potem nadeszła okupacja Republiki Czechosłowackiej. Tereny dokoła niej przyłączono do Rzeszy Niemieckiej; tam mieliśmy wstęp wzbroniony. Okrojona republika składała się tylko z części centralnej, obejmującej Czechy, Morawy i Śląsk. Słowakom Niemcy podarowali niezawisły byt państwowy. Słowacy wyrazili na to zgodę i nie wiedząc kiedy – stali się na tyle przyjaciółmi III Rzeszy, że ich mężczyzn zaczęto powoływać do niemieckiej armii. Słowacja się oderwała, a nasza była republika, która straciła też Ruś Podkarpacką, stała się raptem tylko skrawkiem ziemi.

Praskimi ulicami przejeżdżały niemieckie wozy pancerne i czołgi. Żołnierze przystawali, by kupić coś do zjedzenia. Kurs marki był wyznaczony jak 10:1 w stosunku do naszej korony. Toteż wojacy nosili pełne naręcza rohlików i innych potraw. Przyglądaliśmy się im z okien, a pełni nadziei ludzie mówili, że „z całym tym menażkowym cyrkiem” Niemcy wkrótce wojnę przegrają.

Jedzenie było wyłącznie na kartki żywnościowe, każdy dostawał jedną taką kartkę miesięcznie. Przydziały były niewystarczające, ale też nigdy nie było tak, by czegoś zabrakło. Największa bieda była z cukrem, mięsem, mąką, jajkami, mlekiem i tłuszczem. Ten, kto miał kogoś na wsi, mógł żyć nieco lepiej, ale niczego nie mógł przewieźć. Po dworcach i środkach masowej komunikacji grasowały kontrole i rewidowały ludziom bagaż. Przewożenie żywności kończyło się aresztem w trybie natychmiastowym. Tato wymienił w tym czasie zagraniczny i bardzo drogi aparat fotograficzny na kilogram słoniny. Pojęcia nie mam, jak mu się to udało dowieźć do domu. Dziadek z kolei był właścicielem ogródka działkowego, gdzie rosły też drzewka owocowe i była królikarnia. Działka dostarczała tego, czego na co dzień brakowało.

Pamiętam przydziałowe 10 dkg twardych cukierków i 5 dkg czekoladowych – każdy miał taki miesięczny przydział i jeden dodatkowo dla dzieci. Mleko było odciągane, dzieci dostawały go nieco więcej. Sprzedawano też herbacianą esencję z ziół z dodatkiem rumu, bardzo mi to smakowało. I jeszcze tak zwane masło miodowe, wyrabiane z jakichś odpadów drzewnych. Prócz tego poza systemem kartkowym dostać można było ślimaki albo mięso z wielorybów. Nie dokonaliśmy żadnego zaboru, byliśmy nadal centrum lądowego kraju! Z pokrzyw wyrabiano materiał na ubrania i kurtki, brzydkie i przykuse…

Na rozlepianych obwieszczeniach był i taki zapis, że za słuchanie zagranicznych stacji radiowych grozi kara śmierci. Rozporządzenie nie obejmowało odbioru fal krótkich, toteż słuchaliśmy zagranicznych rozgłośni, ale tylko tych najbliższych Pradze, a i to jak najciszej. Tato sporządził ogromną mapę, ciągnącą się przez dwa stoły i na postawie tego, co usłyszał w radio, nanosił tam trasę pochodu niemieckich wojsk – najpierw coraz dalej, a później z powrotem! Tę mapę ojca przechowuję do dziś dnia.

Tak żyła przeciętna czeska rodzina, której żaden członek nie był więźniem obozu koncentracyjnego. Tato pracował w podziemiu – pomagał dotkniętym sankcjami rodzinom, załatwiał im drukowane nielegalnie kartki żywnościowe a firma obuwnicza po cichu produkowała dla takich dzieci buty, które ojciec roznosił potem rodzinom prześladowanych.

Buty wyrabiane były z drewna, pamiętam własne – podeszwę robiono z listewek, aby buty się nie chwiały, a z wierzchu przyczepiano paski ze skrawków skóry. Chodziło się w nich dobrze. Potem zaczęto produkować dla kobiet tak zwane kolebki – każda była z jednego kawałka drewna na wysokim obcasie. Wyglądały całkiem elegancko.

Nasza szkoła mieściła się nieopodal kościoła na pl. Jiřiho z Poděbrad, a gdy zaczęły się naloty na Pragę, biegaliśmy skrywać się do naw kościoła, aż do chwili, kiedy syreny nie zawyły odwołania alarmu. Naloty obejmowały z początku tylko centra ważne strategicznie, co miejscom od nich oddalonym raczej nie zagrażało.

Do pierwszej i drugiej klasy chodziłam z dwiema żydowskimi dziewczynkami, Hanou Beckovou i Inéz Margoliusovou. Od końca roku 1941 nie wolno już było żydowskim dzieciom uczęszczać do szkół. Nie jestem pewna, czy żydowscy prażanie musieli nosić żółtą gwiazdę Dawida na swej odzieży, ale na pewno nie śmieli chodzić chodnikami, tylko w brudzie rynsztoków. Było to tak poniżające!

Niebawem obie żydowskie rodziny Niemcy wywieźli do obozu koncentracyjnego. Mieszkaliśmy dosłownie przez ulicę i widzieliśmy ten ich przymusowy odjazd, tak tragiczny i niepojęty – dzieci wiozły ze sobą wózek dla lalek! Hana z kacetu nie wróciła, Inéz – tak.

Niedaleko od nas znajdował się okazały budynek Poczty Głównej. Około południa zmieniała się, strzegąca gmachu, niemiecka warta wojskowa. Było to aż dziesięciu żołnierzy w pełnym uzbrojeniu. Każdego dnia szli dwuszeregiem w kierunku placu. Po okupacji, 5. maja 1945 r., żołnierze jak zawsze maszerowali znaną drogą. Ale nim doszli na miejsce, rozwścieczeni ludzie strasznie ich pobili. Najmocniej bili ci, którzy przedtem z Niemcami współpracowali, tak to zazwyczaj już jest!

Książki szkolne ocenzurowano, portrety prezydentów Masaryka i Beneša usunięto z podręczników, a wszystko, co niewygodne dla Niemców, przekreślano grubymi liniami. Było to mocno deprymujące.

Nauczyciele byli nastawieni patriotycznie – nie zmuszali nas, byśmy uczyli się niemieckiego, tylko na wypadek różnych inspekcji musieliśmy umieć hymn Rzeszy i hymn SA, a zwłaszcza życiorys Adolfa Hitlera. Wiem, że przez cały okres okupacji nigdy nie byłam pytana podczas lekcji niemieckiego, a na świadectwie i tak miałam dwójkę (system ocen 1 – 5). Tylko stanowisko zastępczyni dyrektorki obejmowała znana kolaborantka, której wszyscy szczerze nienawidziliśmy.

Podczas wojny były zamiast pięciu klas tylko cztery, potem szkoła miejska (ponadpodstawowa) – także czteroklasowa. Niektórzy koledzy szli w roku 1943 z pierwszej klasy szkoły miejskiej bezpośrednio do gimnazjum. Musieli wówczas zdawać pro-niemieckie testy w obecności inspektora Wernera. Był to kolaborant, współpracujący z ministrem szkolnictwa, Emanuelem Moravcem. Decydował on o życiu studentów i profesorów. Po wojnie został skazany na śmierć. W gimnazjum niektórych przedmiotów uczono po niemiecku, musiało się też „hajlować” – podnosić rękę w faszystowskim pozdrowieniu. Tego wszystkiego nam, którzy pozostaliśmy w szkole miejskiej, oszczędzono. Stąd tato wcale mnie nie naciskał, abym w takich okolicznościach zdawała do gimnazjum. Sam nigdy ręki, jak hitlerowiec, nie podniósł, choć miał niemieckiego szefa. Ryzykował, ale nie uległ.

Przez cały okres wojny każdego wieczora musieliśmy zaciemniać wszystkie okna, by w przypadku bombardowania siły lotnicze nie widziały celu. Podczas chwil zagrożenia włączano syreny. Pierwszy sygnał informował, iż samoloty zbliżają się do naszego terytorium. Drugi, iż już nad nim są, zaś trzeci o właściwym niebezpieczeństwie bombardowania. 14. lutego 1945 r. doszło do zmasowanego nalotu na centrum Pragi. Atak był tak niespodziewany, że nie zdążono nas ostrzec sygnałami dźwiękowymi, iż za chwilę posypią się bomby. Wedle powojennych informacji historyków, część wielkiej amerykańskiej wyprawy bombowej, startującej z lotnisk w Anglii, przypadkowo trafiła nad terytorium Czech, nie wiedząc zupełnie, gdzie się znajduje. Zamiast właściwego celu – Drezna – zbombardowano Pragę! Mnóstwo ludzi zginęło w swoich domach. Ginęli też na ulicach, gdy usiłowali wypatrzyć dla siebie jakieś schronienie. Oprócz Śródmieścia naloty skierowane były często na centra przemysłu zbrojeniowego, rafinerie, węzły kolejowe itd.

25. marca 1945 r. doszło do wielkiego bombardowania Pragi i jej okolic. Atakowano przemysłową część miasta i lotnisko. Byliśmy ostatnią nadzieją Rzeszy Niemieckiej i ostatnim miejscem, gdzie przemysł zbrojeniowy jeszcze dla niej pracował. Od tego czasu – nawet gdy dorosłam i słyszałam tylko syreny, oznajmiające południe – cała się trzęsłam.

Ciekawe, że nasze ziemie po wyzwoleniu bombardowały wciąż sowieckie samoloty, choć zawieszenie broni zostało już podpisane.

Pragę wyzwoliła armia ukraińskiego generała Własowa. Jako pierwsza zdobyła miasto, za cenę dużych strat i ofiar. Było dla nas faktem szokującym, iż ta właśnie armia za wyswobodzenie Pragi została wybita niemal do nogi. I nigdy nie śmiało się mówić o tym, kto właściwie nas oswobodził.

Po niejakim czasie jako pierwsze pojawiły się na placu Jiřiho z Poděbrad sowieckie czołgi. W niewybredny sposób żołnierze wezwali prażan do rozbierania barykad, ponieważ nie mogli przez nie przejechać. Nagle odezwały się strzały, żołnierze wyćwiczonym słuchem szybko zlokalizowali miejsce, skąd padły. Strzelano zza szklanego zegara naszego kościoła, wzniesionego przez architekta Plečnika.

W kamienicy, gdzie naprzeciw nas mieszkały żydowskie rodziny, także byli Niemcy. Ci strzelali wcześniej do ludzi, stawiających barykady. Niektórzy z tych, którzy wznosili zapory, zaczęli znosić nagrobne kamienie z pobliskiego żydowskiego cmentarza. Tato musiał interweniować i na takie lekceważenie zmarłych nie pozwolił.

Ze wszystkich sił Niemcy bronili się jeszcze i bombardowali Pragę do samego końca. Wówczas właśnie doszło do zniszczenia naszych cennych zabytków, w tym staromiejskiego Ratusza.

Mój ojciec przez całą okupację współpracował z podziemiem. Ryzykowało się dużo i często niepotrzebnie. Był na przykład wysłany na budowę przy Václavském náměstí, gdzie miał przekazać coś ważnego zupełnie obcemu człowiekowi. Skąd mógł wiedzieć, czy to nie prowokator?

Pewnej nocy wezwano go do rozstrzygnięcia trudnej sytuacji. Jakaś nieodpowiedzialna grupa konspiracyjna chciała wysadzić w powietrze jeden z praskich mostów; zupełnie bezmyślny i nietrafiony pomysł! Ojciec musiał szybko się z nimi spotkać i wybić z głów przygotowanie takiego zamachu. Na szczęście się udało.

Przez cały okres wojny podziemiu pomagała Niemka, pracownica jednego z urzędów. Już po wyzwoleniu tato otrzymał wiadomość, że szykuje się na nią jakaś grupa Czechów, chcąc jej odebrać dobrze wyposażone mieszkanie. Toteż musiał wybrać się do mieszkania owej Niemki. Rozwścieczony tłum nie chciał go przepuścić. „Jestem z policji!” – zawołał ojciec, tłum ustąpił a tato zabrał kobietę w bezpieczne miejsce.

W podziemiu ojciec nosił pseudonim „Hodinář” („Zegarmistrz”). Po wyzwoleniu nie mógł z jakiegoś powodu stawić się na pierwsze spotkanie działaczy podziemia i podszył się pod niego jeden z kolegów. To on zyskał potem nagrody. Tato nie przejął się tym i twierdził, iż właściwie wszystko jedno, kto je otrzymał, bo ów przyjaciel również zdziałał dużo dobrego.

Ojciec był czynnym członkiem Partii Socjaldemokratycznej. Niemcy oczywiście dysponowali imienną listą wszystkich uczestników ostatniego spotkania i zaczęły się aresztowania wedle alfabetu. Gdy niemal przed końcem wojny tato dostał wiadomość, że w nocy po niego przyjadą, był markotny i cichy. Przyjechali naprawdę, ale aresztowali pana Pika, który mieszkał w naszym domu i był na liście tuż przed ojcem. Tato nazywał się Emil Strnad i miał wówczas ogromne szczęście.

Wojna się skończyła. Nasze granice wróciły niemal do pierwotnej postaci. W niesamowicie szybkim tempie sytuacja ulegała poprawie. Pomogła nam amerykańska UNRRA swymi zapasami żywności, przeznaczonymi pierwotnie dla żołnierzy USA. Raptem mieliśmy w bród jadła w konserwach, papierosy, czekoladę, mleko w proszku, dżemy, suszone owoce… I mimo iż wartość tych potraw nie była najwyższa, to i tak byliśmy niebywale wdzięczni za tę pomoc, która tak urozmaiciła nasz chudy jadłospis.

Organizacja ojca poprosiła go, by spisał jej historię. Tato tym razem jednak odmówił, miał dużo pracy wobec nowych wyzwań. Czeska Rada Narodowa w Pradze już 11. maja 1945 r. mianowała go bowiem swym przedstawicielem na Czechy i Morawy jako członka Partii Socjaldemokratycznej i tam czekało go mnóstwo roboty.

W dodatku zwróciła się do niego Szwecja o pomoc przy zakładaniu spółdzielni produkcyjnych, które wytwarzałyby artykuły pierwszej potrzeby, gdyż dobrze były Szwedom znane jego świetne ekspertyzy w tej dziedzinie. Ojciec się nie zgodził – nie chciał opuszczać ziemi, gdzie się urodził i gdzie po wyzwoleniu czekało go mnóstwo, wymagającej profesjonalizmu i odpowiedzialności pracy, która miała przynieść rozwój naszemu krajowi. (Cdn.)

Eva Prajzlerová i Lech L. Przychodzki (fot. Dana Bolewicz)
Eva Prajzlerová i Lech L. Przychodzki (fot. Dana Bolewicz)
Eva Prajzlerová
Fot. Lech L. Przychodzki
Eva Prajzlerová
Fot. Lech L. Przychodzki
Ivan Preissler (1953–2002)
Ivan Preissler (1953–2002)
Ivan Preissler, Dopisy ze Španělska
Ivan Preissler, Dopisy ze Španělska

Przekład z języka czeskiego: Lech L. Przychodzki

Od tłumacza

Syna autorki niniejszego tekstu starsi Czytelnicy „Tygla” mogą pamiętać. Postać i dorobek Ivana Preisslera (1953-2002) „TygiEL” starał się przybliżyć w numerach: 4 (37). 2004 i 1 (46), 2007. Skrótowe wiadomości o nim: https://pl.wikipedia.org/wiki/Ivan_Preissler

Twórczością czeskiego mistrza rysunku i słowa interesowali się w Polsce: Andrzej Kot, Krzysztoff Ska-in May, Lech L. Przychodzki i Ryszard Tomczyk. Po śmierci Ivana kontakty z polskim środowiskiem artystycznym podtrzymywały – jego matka, Eva Prajzlerová, wybitna znawczyni sztuki sakralnej epoki Luxemburgów oraz przyjaciółka Ivana – malarka, Milada Mojsejová. Jak wielu humanistów, Eva Prajzlerová znajdowała wspólny język z przedstawicielami różnych środowisk i pokoleń. Ceniła polską sztukę – na pewno grafiki Andrzeja Kota i Jerzego Jakubów, które nieźle znała.

Zamieszczony tekst powstał zimą 2011 / 2012. Miał wejść w skład II tomu antologii „Moje miasto” (tom I – Gdańsk 2002). Książka nie ukazała się nigdy, wspomnienia mądrej Czeszki pozostały. Szkoda, iż poniższy tekst nie doczekał się edycji za jej życia, ale i takie koleje losu słowa pisanego nie są niczym szczególnym.