Ernst Udet – pilot wszechstronny i nie tylko
W 1918 roku zakończyła się wielka udręka narodów Europy zakończyła się Wielka Wojna często zwana I Wojną Światową. Potęga niemiecka legła w gruzach. Dla lotnictwa Niemiec nastąpił całkiem nowy, jakże zaskakujący okres.
Traktat pokojowy podpisany przez Niemcy 28 czerwca 1919 roku w Wersalu zabronił Niemcom posiadanie lotnictwa wojskowego. Postanowienia wynikające z podpisanego Traktatu wprowadziły drastyczne ograniczenia w sposobie normalnego funkcjonowania lotnictwa bojowego Niemiec. Postanowienia dokładnie precyzowały co wolno, a czego nie wolno Niemcom i jednoznacznie głosiło, że: „ani lotnictwo wojskowe, ani morskie nie będzie mogło wchodzić w skład sił zbrojnych Niemiec”, i co więcej – „żaden balon sterowy nie będzie zachowany”.
Nieomal natychmiast zaczęto przegląd całego sprzętu wojennego lotnictwa wojskowego Niemiec. Spis trwał stosunkowo krótko, ale i tak zapisanych zostało prawie 20 tys. samolotów i 27 tys. silników lotniczych. Zgodnie z zaleceniami cały ten majątek należało natychmiast wydać aliantom. Co więcej, artykuł 201 traktatu kategorycznie, na okres 6 miesięcy, od jego wejście w życie, jakiego kolwiek wytwarzania i sprowadzania do Niemiec jakichkolwiek samolotów i silników lotniczych oraz części zamiennych. Zakaz ten w tym okresie czasu objął również lotnictwo cywilne. Komisji alianckiej sprawującej kontrole nad demilitaryzacją Niemiec udało się do końca 1921 roku zlikwidować praktycznie całe niemieckie lotnictwo. Jednak nawet pozbawienie dotychczasowego dorobku materialnego tegoż nie odebrało Niemcom woli posiadania własnego lotnictwa. Z końcem roku 1921 upływał termin określony w artykule 201 Traktatu Wersalskiego co skutkowało, że lotnictwo cywilne mogło ponownie rozpocząć odbudowę oraz powolne przywracanie lotnictwa cywilnego gospodarce państwa oraz zainteresowanym Niemcom. Pojawiła się znowu szansa, której już nic nie mogło powstrzymać. Na niebie Niemiec znowu można było dostrzec majestatycznie „żeglujące” samoloty.
Decyzje Ententy objęły swoimi działaniami również lotnisko „Eichwalde”. W Elblągu zaczęto „złomować” samoloty po uprzednim zniszczeniu śmigieł oraz siników. Było to drastyczne działanie, ale tak jak w całych Niemczech, także i tutaj próbowano sabotować przywołane rozporządzenie przeciwstawiając się tym zarządzeniom. Sprawne samoloty ukrywano w stodołach okolicznych rolników, chociaż nie rozwiązywało to problemu systemowo czyli na dłużej, ponieważ po żniwach w stodołach trzeba było mieć miejsce na przechowywanie zebranych plonów. Ponadto w Elblągu alianci zażądali zniszczenia istniejących hangarów wraz z towarzyszącymi im zabudowaniami.
Jest taka reguła, która mówi wprost, że po każdym problemie, nawet tym najtrudniejszym do naprawienia, pojawią się słońca promienie zwiastujące nową aurę. W Elblągu też tak się stało. Ojcem opacznościowym, w tym przypadku, okazał się miejscowy biznesmen Radca Handlowy Franz Komnick, właściciel zakładów samochodowych Złożył propozycję przystosowania tych budynków na potrzeby produkcji i napraw maszyn rolniczych.
Pomysł z oporami, jednak został przyjęty przez komisję aliancką, choć sugerowano, wręcz chciano zobowiązać Komnicka do przeniesienia hangarów zlokalizowanych w południowej części lotniska w inne miejsce. Zgodnie z ich sugestiami hangar miały zostać połączone z hangarami północnymi i to tak, żeby utworzyć ogromna halę tylko z jednym wejściem. Połączone obiekty pozbawiono wielkich wrót, a bramy ostatecznie zmurowano. Wyjęte z nich odrzwia starannie zakonserwowano i ukryto je aby spokojnie dotrwały do czasów kiedy lotnisko ponownie będzie domeną samolotów oraz lotników. W praktyce okazało się, i to dość szybko, że był to przysłowiowy strzał w „dziesiątkę”. Nagle okazało się, że miłośnicy lotnictwa w Elblągu dokładnie przewidzieli, jak zakończą się dokonania zaleceń wynikających z treści Traktatu Wersalskiego.
Już 8 maja 1919 roku Urząd Lotniczy Rzeszy ogłosił, że wojskowe lotnisko Eichwalde może być użytkowane, może się odbywać ruch lotniczy, ale tylko w wykonaniu prywatnych przedsiębiorstw i to po otrzymaniu stosownego zezwolenia. Działanie Urzędu Lotnictwa było wyrafinowane oraz sprytne, bowiem sprawa dotyczyła, w zasadzie tylko, uratowania samego lotniska poprzez przesuniecie kosztów jego utrzymania na władze miasta oraz miejscowy biznes.
W praktyce nie wyglądało to tak jednoznacznie pozytywnie, jak w zapisach dokumentów. Ostatecznie po długich pertraktacjach doszło do porozumienia. Miasto Elbląg przekazało zabudowany teren i otrzymało 190 tys. marek odszkodowania i niezabudowany teren lotniska. W wyniku tych działań Elbląg stał się posiadaczem całego terenu lotniska. Po procedurze rejestracyjnej teren został wpisany do rejestru jako lotnisko Eichwalde. Stało się to nieomal w tym czasie, gdy przestało obowiązywać rygorystyczne prawo Traktatu Wersalskiego.
Od lat 1924/25 na słupach ogłoszeniowych pojawiać się zaczęły informacje o mających się odbyć na lotnisku Eichwalde obchodach „Dni Lotnictwa”, których organizatorem protektorem był radny miejski dr Kurt Uffhausen. W corocznej imprezie brało udział średnio 4 – 5 samolotów, których piloci prezentowali widzom swój kunszt latania, często połączony z wykonywaniem widowiskowych figur akrobatycznych. Nieodłączną częścią tych pokazów lotniczych były skoki spadochronowe i „polowanie” na baloniki.
Powietrzne show wykonywane było na przebudowanych i wzmocnionych dwupłatach typu BMW i DFW, Fokkerach i innych maszynach, które zdołano ocalić od zniszczenia. W tych cyklicznych imprezach brali również udział piloci na stałe mieszkający w Elblągu, tacy jak np.: Oskar Waldeck. Jednak to nie lokalni piloci byli „gwiazdami”, na które czekał tłum widzów zgromadzonych obok płyty startowej lotniska Eichwalde. Na pokazach w Elblągu bywała ówczesna czołówka pilotów akrobacyjnych Niemiec, w tym: Ernst Udet, Gerhard Fiedler. Ponadto warto wiedzieć, że do Elbląga bardzo lubiła przylatywać jedna z najbardziej znanych lotniczek Niemieckich Elly Beinborn.
Generał pułkownik Ernst Udet (26.04 1896 – 17. 11.1941)
Ernst Udet (1896 – 1941), drugi najbardziej utytułowany pilot myśliwski I wojny światowej z 62 potwierdzonymi zwycięstwami, został poproszony przez Manfreda Freiherra von Richthofena o udział w Jasta 11 w marcu 1918 roku, otrzymał Pour le Mérite w kwietniu 1918 roku i przejął dowództwo nad Jasta 4 po tym, jak Richthofen zginął w akcji. Po I wojnie światowej podjął pracę jako konstruktor samolotów, aktor i pilot do kaskaderskich pokazów oraz reklam. Jego bliski związek z Göringiem otworzył mu drogę kariery w Luftwaffe w 1935 roku, która zakończyła się 17.11.1941 roku. W chwili samobójstwa był Dyrektorem Generalnym ds. Wyposażenia w stopniu generała pułkownika.
Po wojnie Udet wystąpił u boku Leni Riefenstahl w filmie SOS Eisberg. Był również aktywny w stowarzyszeniu weteranów i wywołał wielkie kontrowersje, gdy potępił Göringa za fabrykowanie fałszywych zwycięstw podczas I wojny światowej.
W 1935 roku wstąpił do Luftwaffe w stopniu pułkownika, a rok później został mianowany szefem biura technicznego Ministerstwa Lotnictwa. Na tym stanowisku Udet był odpowiedzialny za wprowadzenie na rynek samolotów Junkers Stuka i Messerschmitt Bf 109.
W czasie II wojny światowej awansował i został generałem pułkownikiem oraz dyrektorem Departamentu Uzbrojenia Sił Powietrznych. W 1940 roku piloci zaczęli narzekać, że Spitfire jest lepszy od samolotów niemieckich.
Później Hitler i Göring wspólnie oskarżali go o odpowiedzialność za klęskę Luftwaffe w Bitwie o Anglię. Był również krytykowany za zaniedbania w rozwoju nowych ciężkich bombowców. Udet był przygnębiony osiągnięciami Luftwaffe podczas operacji Barbarossa i decyzją Erharda Milcha o anulowaniu planów rozwoju Focke Wulf FW 190.
17 listopada 1941 r., gdy rozmawiał przez telefon ze swoją kochanką, strzelił sobie w głowę.
Hitler był zażenowany śmiercią Udeta, a rząd nazistowski wydał oświadczenie, że Udet został przypadkowo zabity podczas badania nowej broni.
Bitwa o Wielka Brytanię bardziej znana jako Bitwa o Anglię.
Sytuacja polityczno – militarna, jaka zafunkcjonowała w Europie po niezakładanej klęsce Francji spowodowała, że Wielka Brytania została sama na placu boju. To było ogromne zaskoczenie dla wyspiarzy Anglia z dnia na dzień stała się państwem w Europie walczące z Całą militarna potęgą Niemiec. Co prawda naturalnie była chroniona przez wody kanału La Manche, ale całkowitej gwarancji bezpieczeństwa nie oferował. Żaden człowiek zamieszkujący wyspy brytyjskie nie miał, a tym bardziej nie oczekiwał niczego wielkiego. A Niemcy mogli zaatakować w każdej chwili. Brytyjczycy nie mieli wyjścia i wszyscy o tym doskonale wiedzieli. Albo się poddamy i podpiszemy samobójczy akt porozumienia z Niemcami albo nie zważając na nic przystąpić do obrony swej ojczyzny.
Bitwa o Anglię wywarła wielki wpływ na losy Wysp Brytyjskich podczas II wojny światowej. Brytyjczycy doskonale znali swoje możliwości, w tym liczbę posiadanych oraz wyszkolonych lotników. Ponadto posiadali doskonałe rozeznanie co do możliwości Luftwaffe. Znali ilości maszyn, wyszkolenie załóg samolotów bombowych oraz dane techniczne i militarne poszczególnych typów niemieckiego uzbrojenia.
Na podstawie szacunków wywiadu Göring spodziewał się, że szybko zmiecie Dowództwo Myśliwców z nieba nad południowo-wschodnią Anglią. Po tym miała nastąpić czterotygodniowa kampania bombardowania, która miała rozpocząć się od uderzeń na lotniska RAF w pobliżu wybrzeża, a następnie stopniowo przesuwać się w głąb lądu, by uderzyć w lotniska w większych sektorach. Dodatkowe ataki byłyby skierowane przeciwko celom wojskowym, a także zakładom produkcyjnym samolotów. W miarę postępów planowania harmonogram został przedłużony do pięciu tygodni od 8 sierpnia do 15 września. W trakcie bitwy pojawił się spór o strategię między Kesselringiem, który opowiadał się za bezpośrednimi atakami na Londyn, aby zmusić RAF do decydującej bitwy i Sperrle, który pragnął kontynuowania ataków na brytyjską obronę powietrzną. Ten spór trwałby, gdyby Göring nie dokonał jasnego wyboru. Gdy zaczęła się bitwa, rozkazał żeby nadal trwała.
Mapa nr 1, Bitwa o Anglię, rok 1940

Źródło: Autor Simeon Netchev, [w:] https://www.worldhistory.org/image/18729/map-of-the-battle-of-britain-1940/, dostęp 26.10.2025,
Działania bojowe wykonywane przez obie strony podczas trwania Bitwy o Anglię oraz podczas późniejszych działań taktycznych odbywały się nad lądem oraz dużymi akwenami morskimi. Działania na styku woda, ląd i przestrzeń powietrzna zawsze stanowią duże wyzwanie dla stosowanej techniki oraz obsługujących ją ludzi. Przykładowo RAF miał wielki atut w swych rękach bowiem używał na potrzeby swego systemu obrony terytorium Radaru. Dane otrzymywane ze stacji pomiarowych miały istotny wpływ na decyzje dowódców co do ilości użytych sił i środków. Był to niezwykle waży element obrony terytorium Anglii.
Jednak nie wszystkie elementy np. wyposażenia indywidualnego pilota RAF-u były najnowszej generacji. Przykładowo Anglicy swoje kamizelki ratunkowe musieli napełniać wdmuchując powietrze ustami. Niemcy mieli już kamizelki wyposażone w małe butle z gazem, który po uruchomieniu zaworka kamizelki wypełniał jej wnętrze sprężonym powietrzem. Anglicy nie posiadali na swym wyposażeniu samolotów typu hydroplan. Stąd zapewne niemieccy piloci mogli po wodowaniu na powierzchni kanału La Manche mogli oczekiwać zdecydowanie szybciej pomocy niż lotnicy Angielscy.
Przykładów porównań dotyczących niuansów technicznych można by przytoczyć więcej. Stąd też przywołany poniżej przykład urządzenia, którego używano podczas różnorodnych działań kiedy piloci Luftwaffe wykonywali zadania bojowe nad Morzem Północnym czy kanałem La Manche.
Działania w ramach atakowania Wysp Brytyjskich obarczone były sporym ryzykiem, że atakujące niemieckie bombowce mogą być zestrzelone. Wodowanie w zimnych wodach obszarów morskich otaczających Anglię dla poszkodowanych załóg były bardzo dyskomfortowe i zarazem niebezpieczne. Jeśli jeszcze będziemy świadomi dynamiki w dominującej pogodzie nad wyspami to wtedy zdecydowanie łatwiej zrozumieć potrzebę stosowania obiektów ratowniczych typu Boja Udeta1. Gdy pilot po wodowaniu w okolicy gdzie była zakotwiczona boja wiedział jedno – moje szanse na uratowanie są dużo większe niż wtedy gdybym na pomoc oczekiwał w gumowym pontonie na wzburzonym morzu i kiepskiej pogodzie.
Podczas II wojny światowej Luftwaffe zbudowało i zakotwiczyło na wodach Kanału La Manche boje ratunkowe w których ocaleć mogli piloci zestrzelonych niemieckich samolotów.
Pływające boje ratunkowe (niem. Rettungsboje) zostały zaprojektowane przez niemieckie Ministerstwo Lotnictwa w 1941 za namową Ernesta Udeta. Zakotwiczone daleko od brzegu uratowały wielu niemieckich lotników. Dzięki nim nie było za późno na ratunek – po wodowaniu samolotu i podpłynięciu do nich piloci mogli się schronić w ich wnętrzu od wody i zimna. Zaś same boje miały orientacyjne wymiary 4×2,5×2,5 m. Wieża to wysokość 1,8 m. Zaś we wnętrzu boi znajdowały się wygodne pomieszczenia dla 4 osób. Dzięki zapasom wody pitnej i zapasom żywności mogli w boi przebywać do kilku dni. W sytuacji awaryjnej w środku mieściły się załogi kilku samolotów.
Fot. nr 1. Boja ratownicza dla lotników nie tylko niemieckich wg. pomysłu Ernsta Udeta

Źródło: https://www.labrujulaverde.com/en/2019/11/rettungsboje-the-rescue-buoy-devised-by-the-germans-in-world-war-ii-to-save-downed-pilots/, dostęp 26.10.2025,
Rys. nr 1. Przekrój pokazujący wnętrze niemieckiej boi ratowniczej

Źródło: https://www.labrujulaverde.com/en/2019/11/rettungsboje-the-rescue-buoy-devised-by-the-germans-in-world-war-ii-to-save-downed-pilots/, dostęp 26.10.2025,
Do dyspozycji strąconych załóg były dwa łóżka piętrowe, szafka ze sprzętem pierwszej pomocy, suchą odzieżą i obuwiem, racje żywnościowe oraz woda pitna. Ponadto Boje miały oświetlenie elektryczne. Prąd pobierany był z akumulatorów, a w przypadku ich rozładowania lub awarii do dyspozycji były lampy naftowe.
Na górnym pokładzie boi znajdowała się wieża z masztem nadajnika radiowego. Przez nią wchodziło się do środka. Na linii wody była drabina prowadząca do wieży, u góry balustrady.
Gorące posiłki można było przygotować na kuchence alkoholowej. Był nawet koniak do łagodzenia chłodu oraz papierosy by uspokoić nerwy. W zestawie były także gry, artykuły papiernicze, karty do gry by dostarczyć rozrywki do przybycia służb ratowniczych. Po przybyciu statku ratowniczego wyczerpane zapasy były natychmiast uzupełniane.
Do boi przyczepiona była 100 m lina utrzymywana na pływakach w widocznych kolorach (na zmianę żółć i czerwień). Przed przymusowym wodowaniem układ liny na wodzie wskazywał pilotom aktualny prąd morski. Umożliwiała ona także dostanie się do boi, gdy tonący samolot dryfował. Już na boi była ratownicza kula na 10 metrowej linie, którą można było w razie potrzeby rzucić kolegom.
To, że na pokładzie boi znajdują się rozbitkowie było sygnalizowane przez wciągnięcie na masz flagi w żółto-czerwone pasy. W nocy zapalane były czerwone i białe światła lokalizacyjne.
Dodatkowo nadajnik radiowy automatycznie wysłał sygnały SOS. Całości wyposażenia dopełniały ponton, ręczne pistolety sygnałowe, białe flary spadochronowe i świece dymne.
Pomyślano chyba o wszystkim, bo na stanie były także pompa wodna oraz korki do zatykania ew. otworów po kulach w ścianach kabiny – po ostrzale.
Tego typu boje były wielokrotnie modernizowane i stosowano podobne rozwiązania podczas wielu konfliktów oraz bitew w trakcie II wojny światowej.
Jest to przykład, że nie wszystko co zostało stworzone przez faszystowskie Niemcy należy uznawać jak zło powszechne. Dowodem na to jest wiele przykładów. Do niemieckich boi rozmieszczonych na kanale La Manche i Morzu Północnym jednocześnie dopływali lotnicy obu walczących stron. Tak do końca nie ma „twardych” dowodów, ze w trakcie tego typu spotkań dochodziło do tragicznych wydarzeń Z tym tylko, że trzeba pamiętać która ze stron wysłała szybciej samolot ratowniczy lub jakiś statek celem odbioru rozbitków. Jeśli to byli Anglicy to zabierali również i Niemców, którzy trafiali do obozów jenieckich na Wyspach Brytyjskich. Odwrotnie to aliancki pikot trafiał do obozu jenieckiego u Niemców.
Całkiem odrębnym problemem mogą być reakcje co poniektórych czytelników na samą postać. Będą uparcie upierać się, że faszysty oraz oddanego przyjaciela Göringa nie należy gloryfikować. Autor jednak twierdzi, ze nie naruszył żadnych obowiązujących kanonów bowiem Ernst Udet nigdy nie był na lotnisku w Elblągu. Po pierwsze zmarł śmiercią tragiczną w listopadzie 1941 roku. P:o drugie nie odwiedzał Elbląga tylko niemieckie miasto Elbing.
Jednocześnie warto przywołać postać pilota Udeta ze względu na jego wszechstronne zainteresowania. Był doskonałym pilotem, grafikiem i rysownikiem, zajmował się muzyka i filmem. Jeśli byśmy chcieli lepiej zrozumieć podawane argumenty to warto się odwołać do postaci słynnego Meriana C. Coopera – amerykański filmowiec, reżyser i scenarzysta (człowiek od Godzili!), a także generał brygadier Armii Stanów Zjednoczonych oraz podpułkownik pilot Wojska Polskiego, służący w lotnictwie polskim w latach 1919–1920 podczas wojny polsko-bolszewickiej, organizator Eskadry Kościuszkowskiej, ojciec Macieja Słomczyńskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari. Najpopularniejszym jego filmem był King Kong z 1933.
Autor korzystał z materiałów:
- Edward Janusz Jaremczuk, Aeroklub Elbląski 1957-2007, Elbląg 2008,
- Ernst Udet – generał diabła, [w:] https://www.magnum-x.pl/artykul/udettwh,
- Richard Byers, Udet, Ernst, [w:]
- https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/udet-ernst/,
- Ernst Udet: The Rise and Fall of a German World War I Ace, [w:] https://www.historynet.com/ernst-udet-the-rise-and-fall-of-a-german-world-war-i-ace/,
- Ernst Udet, [w:] https://www.theaerodrome.com/aces/germany/udet.php,
- 17. November 1941 – Generaloberst Ernst Udet erschießt sich, [w:] https://www1.wdr.de/stichtag/stichtag2054.html,
- Historia Meriana C. Coopera i 7. Eskadry Myśliwskiej, [w:] https://dlapilota.pl/wiadomosci/polska/historia-meriana-c-coopera-i-7-eskadry-mysliwskiej,
Przypisy
- Poszukiwanie rozbitka zagubionego na morzu jest żmudnym i często frustrującym zadaniem. O ile nie uda się znacznie zawęzić obszaru poszukiwań, zadanie może się przedłużyć tak długo, że prawdopodobnie, gdy w końcu zostanie zlokalizowany – jeśli w ogóle – jest już martwy z powodu hipotermii, odwodnienia lub z jakiejkolwiek innej przyczyny. Gorzej jest w czasie wojny, bo badany też może zostać ranny. Można więc sobie wyobrazić, ile takich dramatów przeżywali niemieccy i brytyjscy piloci, którzy stanęli naprzeciw siebie w kanale La Manche w czasie II wojny światowej, w kontekście tzw. Bitwy o Anglię. Do tego stopnia, że wymyślono system, który miał mu zaradzić: Rettungsboje, czyli boję ratunkową. ↑
