ESEJ

Samotność przedsiębiorcy

O tym, czego nie widać w bilansie

Z cyklu „Człowiek za firmą”

Właściciel firmy wraca wieczorem do domu, zdejmuje kurtkę i siada z rodziną do kolacji. Próbuje uczestniczyć w rozmowie, opowiada o swoim dniu, słucha bliskich, choć myślami wciąż pozostaje w pracy. Zastanawia się nad kolejnym kontraktem, przypomina sobie rozmowę z pracownikiem, przelicza pieniądze, które powinny już wpłynąć na konto. Jutro trzeba zapłacić faktury, za kilka dni wypłacić wynagrodzenia. Jeden z kontrahentów znów nie dotrzymał terminu, drugi od trzech tygodni obiecuje przelew, ale nadal nie płaci.

Niekiedy próbuje od tego wszystkiego uciec. Włącza film, wychodzi pograć w golfa, zajmuje się swoim hobby, by choć na chwilę uwolnić głowę od spraw zawodowych. Czasami się udaje, innym razem patrzy w ekran telewizora, nie bardzo wiedząc, co właściwie ogląda. Wieczorem kładzie się spać, ale sen nie przychodzi, bo w ciszy powracają problemy, które przez cały dzień próbował rozwiązać. Nazajutrz znowu pójdzie do pracy, tak jak robił to przez wiele lat.

Kiedy człowiek decyduje się na założenie własnej firmy, niezależnie od tego, czy zamierza zatrudniać kilkadziesiąt osób, czy pracować samodzielnie, zwykle myśli o niezależności. Chce działać na własny rachunek, realizować pomysły, budować coś swojego. Marzy o wolności, której nie daje mu etat, o możliwości samodzielnego podejmowania decyzji i organizowania pracy według własnego uznania.

Z czasem odkrywa, że ta wolność ma dość osobliwy charakter. Zamiast na szóstą może przyjść na szóstą piętnaście i nikt mu z tego powodu awantury nie zrobi, za to nieraz zostaje do dwudziestej. Nie ma nad sobą przełożonego, ale ma klientów, pracowników, banki, urzędy i terminy, których nie może przesunąć według własnego uznania. Nikt nie każe mu odbierać telefonu w sobotę, a jednak odbiera, bo po drugiej stronie może być sprawa, od której zależy kolejny kontrakt.

Nie oznacza to, że żałuje swojej decyzji. Własna firma daje satysfakcję trudną do porównania z czymkolwiek innym, szczególnie wtedy, gdy powstała od zera. Pierwsze zamówienia zamieniają się w stałych klientów, pojawiają się maszyny, hale, kolejne miejsca pracy, a wyroby trafiają do innych miast, krajów, czasem na drugi koniec świata. Człowiek patrzy na to, co stworzył, i czuje dumę, że potrafił nadać kształt własnemu pomysłowi. Że coś, co kiedyś istniało jedynie w jego wyobraźni, stało się rzeczywistością.

Są dni, kiedy wszystko układa się dobrze. Klient płaci na czas, udaje się podpisać korzystny kontrakt, pracownicy otrzymują wynagrodzenia i widać, że są zadowoleni. Wtedy przedsiębiorca wraca do domu w zupełnie innym nastroju. Ma więcej cierpliwości, chętniej rozmawia, potrafi się śmiać. Czasem może sobie nawet pozwolić na coś więcej. Problemy nie zniknęły, ale przynajmniej na chwilę przestały przesłaniać resztę życia.

Zdarzają się jednak i takie dni, kiedy firma ma zamówienia, ludzie pracują, maszyny produkują, a na koncie brakuje pieniędzy. Wystarczy, że kilku klientów nie zapłaci w terminie, czasem przez wiele tygodni lub miesięcy. Pracownik ma prawo oczekiwać wynagrodzenia za wykonaną pracę i nie musi interesować się tym, czy kontrahent zapłacił jego pracodawcy. Ma swoje opłaty, dzieci, raty kredytów, a właściciel firmy musi znaleźć pieniądze na czas, choćby oznaczało to sięgnięcie do własnych oszczędności.

Człowiek może kochać to, co robi, i jednocześnie być tym bardzo zmęczony. Satysfakcja z prowadzenia firmy nie usuwa przecież trosk, podobnie jak trudności nie przekreślają radości z tego, co udało się osiągnąć.

Z latami przedsiębiorca uczy się przewidywać trudniejsze okresy. Kiedy pozwala na to sytuacja finansowa, zdarza mu się wypłacać część wynagrodzenia wcześniej, a gdy widzi, że nadchodzi miesiąc, w którym mogą pojawić się problemy z płynnością, stara się rozmawiać z pracownikami, zanim sami zaczną się niepokoić. Prosi również, aby w razie zagrożenia terminowej wypłaty powiedzieli mu o szczególnie pilnych zobowiązaniach, takich jak czynsz, rata kredytu czy inne opłaty, których nie można odłożyć. Chce wiedzieć, jakie konsekwencje ewentualne opóźnienie miałoby dla poszczególnych osób, i uwzględnić to, szukając rozwiązania. Ma świadomość, że taka rozmowa nie zwalnia go z obowiązku terminowego wypłacenia wynagrodzeń, ale wie również, jak ważna w trudnych chwilach jest wzajemna komunikacja.

Pracownicy wyczuwają przecież nastrój szefa. Jeżeli wejdzie do hali zdenerwowany, wystraszony czy rozdrażniony, napięcie szybko udzieli się innym. Dlatego stara się zachować spokój, nawet wtedy, gdy sam bardzo go potrzebuje. Wie, że za podejmowanymi przez niego decyzjami stoją konkretni ludzie i ich rodziny, a odpowiedzialności za nich nie można odłożyć do następnego dnia tylko dlatego, że zabrakło sił.

Nie trzeba jednak zatrudniać pracowników, żeby doświadczać podobnego ciężaru. Osoba prowadząca jednoosobową działalność bywa jednocześnie wykonawcą usług, handlowcem, specjalistą od reklamy i administratorem własnego przedsięwzięcia. Kiedy traci ważnego klienta albo zastanawia się nad ryzykowną decyzją, nie zawsze ma z kim przedyskutować swoje wątpliwości. Czasem brakuje nawet kogoś, z kim mogłaby podzielić się radością z udanego zlecenia. Bliscy mogą szczerze wspierać, choć nie zawsze rozumieją, ile wysiłku kryje się za codzienną pracą na własny rachunek.

Przedsiębiorcy, którzy przetrwali na rynku wiele lat, zwykle nauczyli się radzić sobie z kryzysami. Potrafią improwizować, negocjować i szukać wyjścia tam, gdzie inni widzą już tylko ścianę. Taki człowiek często nie poddaje się do ostatniej chwili. Nawet kiedy już leży i nie może się ruszyć, próbuje jeszcze poruszyć palcem, bo może coś się wydarzy. Ta odporność staje się częścią jego charakteru, ale bywa również pułapką. Otoczenie przyzwyczaja się, że zawsze znajdzie wyjście, a z czasem on sam zaczyna wierzyć, że nie ma prawa sobie nie poradzić.

Zdarza się jednak, że któregoś dnia sił zwyczajnie zabraknie. Wtedy wszystko, co przez lata udawało się utrzymać w ryzach, zaczyna się rozpadać, a człowiek, który wielokrotnie wyciągał z kłopotów siebie i innych, nagle siedzi bezradny, nie wiedząc, od czego zacząć.

Najtrudniejsze bywają chwile, w których trzeba podjąć decyzję. Księgowy przedstawi liczby, prawnik wskaże ryzyka, doradca przygotuje analizę, wspólnik powie, co o tym myśli, a bliscy spróbują pocieszyć. Jednak kiedy trzeba zdecydować, czy wziąć kredyt, zwolnić ludzi, podpisać kolejny kontrakt albo zamknąć coś, w co włożyło się kilka lat życia, ktoś ostatecznie musi powiedzieć „tak” lub „nie”, mając świadomość, że później będzie żyć z konsekwencjami tego wyboru.

Do tego dochodzą relacje z państwem i administracją. Przy urzędowym okienku bywa uprzejmie, ale gdy firma popada w trudności, przedsiębiorca szybko przekonuje się, jak bezwzględne potrafią być terminy i procedury. Przepisy zmieniają się tak często, że trudno za nimi nadążyć, przybywa systemów elektronicznych i kolejnych obowiązków, a Krajowy System e-Faktur dla niejednej małej firmy pozostaje poważnym wyzwaniem. Przedsiębiorca płaci księgowym i doradcom, a mimo to nie zawsze ma pewność, czy dopełnił wszystkich formalności.

Kiedy pojawiają się zaległości i trzeba poprosić urząd skarbowy lub ZUS o rozłożenie ich na raty, konieczne bywa szczegółowe przedstawienie sytuacji majątkowej, skompletowanie dokumentów i wyjaśnienie przyczyn problemów. Urzędnik wykonuje przewidzianą prawem procedurę, podczas gdy człowiek po drugiej stronie biurka próbuje uratować firmę i miejsca pracy. Każdy dzień spędzony na przygotowywaniu kolejnych dokumentów jest zarazem dniem, którego nie może poświęcić na pracę pozwalającą zarobić pieniądze potrzebne do spłaty zobowiązań. Coraz częściej ma więc wrażenie, że o sposobie funkcjonowania jego firmy decydują nie tyle własne pomysły, ile kolejne ustawy i rozporządzenia.

Tymczasem społeczny obraz przedsiębiorcy przez wiele lat był zupełnie inny. Jeszcze z czasów PRL-u pozostał stereotyp prywaciarza, który wyzyskuje pracowników, a sam opływa w dostatki. Mawiano wtedy, że lepszy byle handelek niż najlepsza posada w urzędzie. Dzisiaj niejeden właściciel małej firmy uśmiecha się na to gorzko, ponieważ urzędnicza pensja bywa znacznie pewniejsza niż jego własny dochód. Łatwo dostrzec samochód, dom czy wakacje, znacznie trudniej zobaczyć ryzyko, które ktoś podjął, żeby do tego dojść. Bywa, że przyszły przedsiębiorca jeszcze przed otwarciem firmy decyduje się wspólnie z małżonkiem na ustanowienie rozdzielności majątkowej, mając świadomość ryzyka związanego z prowadzeniem działalności. Samo rozważanie takich kroków pokazuje, że własna firma może przynieść zarówno sukces, jak i poważne straty.

Sukces przyciąga ludzi, choć nie wszyscy pojawiają się z życzliwością. Jedni szczerze cieszą się z osiągnięć znajomego, inni patrzą z zazdrością, zastanawiając się, dlaczego im samym się nie powiodło. Zdarzają się również osoby, które nagle przypominają sobie o dawnej znajomości, proponują wspólne przedsięwzięcia i chętnie skorzystałyby z tego, co ktoś inny wypracował. Z czasem przedsiębiorca zaczyna ostrożniej podchodzić do nowych relacji, zastanawiając się, kto jest blisko ze względu na niego samego, a kto dostrzega przede wszystkim jego możliwości finansowe lub zawodowe. Można mieć wokół siebie wielu znajomych i mimo to nie wiedzieć, komu naprawdę zaufać.

Niełatwo również mówić o porażkach, zwłaszcza w świecie, w którym pieniądze stały się jedną z miar ludzkiego powodzenia i który tak chętnie podziwia zwycięzców. Przyznanie się do trudności bywa odbierane jako dowód nieudolności, błędnych decyzji czy braku zaradności. Wielu przedsiębiorców, szczególnie tych wychowanych w przekonaniu, że ze wszystkim trzeba radzić sobie samodzielnie, woli więc milczeć. Nie chcą martwić bliskich, osłabiać zaufania pracowników ani dawać otoczeniu powodów do spekulacji. Przez lata przyzwyczaili innych do swojej zaradności, a teraz sami nie bardzo potrafią przyznać, że potrzebują pomocy.

W domu to milczenie może być szczególnie bolesne. Rodzina widzi zdenerwowanie, zmęczenie i nieobecność myślami, choć nie zawsze zna ich przyczyny. Przedsiębiorca przynosi do domu emocje z firmy, ale nie przynosi opowieści o tym, co je wywołało. Żona czy mąż mogą mieć poczucie, że firma zabiera im bliską osobę, nawet kiedy ta fizycznie siedzi obok. Rozmowy coraz częściej dotyczą codziennych obowiązków, rachunków i zakupów, podczas gdy na opowiedzenie o własnych obawach czasem brakuje słów, a czasem odwagi.

Inaczej bywa w rodzinach, w których małżonkowie wspólnie prowadzą firmę, a dzieci z czasem angażują się w jej działalność. Łatwiej wtedy rozumieć codzienne napięcia, dzielić się problemami i wspólnie cieszyć z sukcesów. Zdarza się jednak, że po latach dzieci wybierają własną drogę, choć to właśnie rodzinna firma pozwoliła im zdobyć wykształcenie, pomogła w kupnie pierwszego mieszkania czy zapewniła dobry start w dorosłość. Rodzice rozumieją ich decyzję i szanują prawo do własnego życia, ale niekiedy pozostaje pewien smutek, a wraz z nim pytanie o przyszłość tego, co budowali przez dziesięciolecia. Pojawia się również inne, bardziej osobiste: kim będę, kiedy przestanę prowadzić firmę, która przez tyle lat była częścią mojego życia?

Przez te wszystkie lata wiele spraw odkładało się na później. Najpierw trzeba było rozwinąć działalność, potem spłacić kredyt, zakończyć inwestycję, przetrwać kolejny trudny rok. Czekały niezrealizowane plany, wyjazdy, na które nigdy nie było odpowiedniego momentu, spotkania z bliskimi i rozmowy odkładane na spokojniejszy czas. Lata mijały, a ten spokojniejszy czas wciąż nie nadchodził.

W rozmowach o przedsiębiorczości wiele miejsca poświęca się rozwojowi, wynikom finansowym, inwestycjom i strategiom. Znacznie mniej mówi się o człowieku, który za tym wszystkim stoi, o jego zmęczeniu, obawach i potrzebie zwykłej rozmowy. Nie takiej, podczas której ktoś natychmiast proponuje kolejne szkolenie, sesję coachingu albo motywacyjny slogan, lecz rozmowy z kimś, kto potrafi wysłuchać i rozumie, że nie każdy problem można rozwiązać pozytywnym myśleniem.

Sama praca w pojedynkę nie oznacza jeszcze samotności. Są ludzie, którzy najlepiej czują się we własnej pracowni, bez zebrań, bez przełożonych i bez konieczności ciągłego uzgadniania decyzji. Dla nich jest to właśnie istota niezależności. Bywa jednak odwrotnie, gdy ktoś każdego dnia rozmawia z dziesiątkami osób, współpracuje z ludźmi, spotyka się z klientami, ma szerokie grono znajomych, a mimo to nie znajduje nikogo, przed kim mógłby swobodnie opowiedzieć o swoich wątpliwościach.

Być może właśnie tego najbardziej brakuje niektórym przedsiębiorcom. Możliwości zwykłej rozmowy, w której nie trzeba nikogo uspokajać, podejmować kolejnych decyzji ani przekonywać innych, że wszystko jest pod kontrolą. Rozmowy, podczas której można przyznać, że człowiek jest zmęczony, ma wątpliwości, a czasem po prostu nie wie, co dalej.

Przedsiębiorców pyta się o kontrakty, inwestycje, plany rozwoju i wyniki finansowe. To zrozumiałe, bo zwykle właśnie przez pryzmat firmy postrzega się człowieka, który ją prowadzi. Znacznie rzadziej ktoś zastanawia się nad tym, ile wysiłku kosztuje go codzienna odpowiedzialność i czy poza zawodowymi sukcesami znajduje w swoim życiu wystarczająco dużo miejsca dla siebie.

Może więc warto czasem zapytać nie o to, jak idzie firma, lecz jak radzi sobie człowiek, który ją prowadzi.