ESEJ

Formy przestrzenne w Elblągu – suplement

Formy przestrzenne w Elblągu 1

Jeszcze niedawno twierdzenie, iż o randze środowisk terytorialnych, np. miejskich, stanowi stopień ich uczestnictwa w życiu kulturalnym kraju, zdawało się truizmem, więc prawdą tak oczywistą, iż niegodną przypominania. Aktualne procesy ekonomiczno-cywilizacyjne, których cenę (czy konieczną?) stanowi powszechna degradacja dóbr kultury, ujawniły potworną głuchotę nie tylko szerokich rzesz nie nasyconego ekonomicznie społeczeństwa, ale i czynników, reprezentujących aktualne ekipy władzy państwowej i terytorialnej na brzmienie owej oczywistej prawdy. Godnym pożałowania dziwactwem ludzi kultury stało się dziś przypominanie wszem i wobec owych banalnych prawd, z całą świadomością uprawianej tym sposobem donkiszoterii i niepowagi własnego uczestnictwa w bezskutecznym biciu na alarm.

Powodu do owego truizmu oraz wstępnego upustu goryczy dostarcza mi sprawa elbląskich abstrakcyjnych rzeźb z metalu, zwanych formami przestrzennymi. Chodzi bowiem właśnie o ten nurt inspiracji i aktywności artystycznej, który sprawił, iż w połowie lat sześćdziesiątych prowincjonalny Elbląg dla świata sztuki przestał być prowincją. Że stał się zwracającym uwagę wszystkich środowisk artystycznych kraju niezwykłym centrum życia plastycznego. Właśnie dla tych form, które z czasem stały się tak naturalnym, iż dla elblążan dziś już wręcz niezauważalnym elementem miejskiego pejzażu, Elbląg wyrósł nagle do rangi ośrodka liczącego się w rozwoju polskiej sztuki współczesnej. Inicjatywa, eksplodująca kolejnymi imprezami o nazwie Biennale Form Przestrzennych stała się na wiele lat obiektem wnikliwej uwagi artystów i krytyków sztuki, mecenasów, przedmiotem refleksji teoretycznej i źródłem inspiracji, a w ogóle eksperymentem artystyczno-organizacyjnym nie mającym precedensu nie tylko u nas w kraju, ale i w Europie. Odbiła się także echem w UNESCO. Elbląg – miasto kojarzące się dotąd niemal wyłącznie z Zamechem, jego produkcją turbin energetycznych oraz elementów okrętowych, poczęło się kojarzyć także ze sztuką plastyczną, zaś formy przestrzenne – dziś tak spospolicone i oczywiste – stały się rewelacją dla turystów z różnych stron kraju i świata.

Szczególne powody do tego przypomnienia znajduję – po pierwsze: w przypadającej właśnie 30. rocznicy powstania Galerii EL, autora owej inicjatywy artystycznej. Myślę, że przypomnienie to będzie najlepszą formą zadośćuczynienia owemu jubileuszowi. Po drugie – w okoliczności, iż do dnia dzisiejszego nie ukazała się żadna popularna i dostępna wszystkim publikacja o funkcjach katalogowych. Pełny katalog form przestrzennych zrealizowanych podczas I Biennale (reklamowe wydanie zamechowskie) był rarytasem, dostępnym wyłącznie wtajemniczonym. Katalogi następnych Biennale, nb. zredagowane w sposób zastępczy, miały zasięg jeszcze mniejszy. Nie podjęto dotąd żadnej próby opracowania i wydania czegoś w rodzaju przewodnika dla turystów. Trzeba też przypomnieć długi okres trwającej od r. 1974 zmowy milczenia na temat dorobku Galerii EL. Był to odwet głupiej i aroganckiej władzy środowiskowej za wyjazd z kraju Gerarda Kwiatkowskiego, twórcy Galerii – a zarazem głównego inicjatora i realizatora Biennale Form Przestrzennych. Wszystkie te okoliczności w pełni uzasadniają niniejszą publikację, choć ze względów „oszczędnościowych” nie jest ona w stanie spełnić publicznych oczekiwań i stanowi zaledwie namiastkę należności, przysługującej sprawie.

Opracowaniu, które składamy w ręce Czytelników, chcemy nadać sens praktyczny. Nie tylko dla turystów, ale także dla mieszkańców Elbląga – w szczególności zaś młodzieży, metalowe konstrukcje w pejzażu miasta stanowią rzeczywistość tyleż oczywistą, bo opatrzoną, co i mroczną, najeżoną znakami zapytania. Artystyczny sens inicjatywy, która przed dwudziestu pięciu laty zbulwersowała i zawojowała Elbląg, jest dziś dla wielu już nie znany. Czego zaś się nie rozumie, tego się i nie ceni. Nie każdego stać na cierpliwość poszukiwania informacji na ten temat w zeszytach Rocznika Elbląskiego czy archiwum Galerii. Postulaty, by każde z metalowych dzieł zostało zaopatrzone w stosowną tabliczkę informacyjną, nie doczekały się realizacji – zresztą nie wiadomo czy taka inicjatywa, w pewnym stopniu naruszająca status dzieła, byłaby zgodna z intencjami twórców. Co więcej – nie brak wśród popularyzatorów kultury a także i przewodników osób nie orientujących się dostatecznie, które z metalowych konstrukcji usytuowanych na skwerach i trawnikach (wszak różnorakiego żelaziwa, którym bez potrzeby zapaskudza się przestrzenie miejskie, tu nie brak) są realizacjami artystycznymi, a które nie. Casus taki zdarzył się swego czasu bardzo życzliwemu tutejszej kulturze reporterowi telewizyjnemu, który zaprezentował na srebrnym ekranie pospolity stelaż metalowy pod reklamowo-propagandowe plansze, jako słynne elbląskie formy przestrzenne, a zdumiewające było również i to, że nikt na ową pomyłkę nie zareagował.

I jeszcze jedno wyjaśnienie porządkowe: z uwagi na praktyczny cel tej publikacji wykazem informacyjnym objęto formy przestrzenne aktualnie w Elblągu istniejące i stanowiące dostępną wszystkim, głównie plenerową galerię sztuki, za którą odpowiedzialność sprawuje środowiskowy samorząd. Nie uwzględniono więc realizacji, które albo zostały nieopatrznie zdemontowane wskutek pośpiesznie wykonywanych robót budowlanych, albo też jeszcze za czasów G. Kwiatkowskiego zostały przekazane innym ośrodkom kraju. Do tych ostatnich należały głównie realizacje kameralne, jak np. prace eksperymentalne studentów PWSSP w Poznaniu, wykonane podczas specjalnego pleneru pod kierownictwem Magdaleny Więcek-Wnuk w r. 1970 oraz kilka prac takich autorów, jak A. Matuszewski, J. Pałka, H. Morel, M . Więcek-Wnuk, J. Jarnuszkiewicz – by na tym poprzestać. Przedstawiono tu nadto nie tylko te formy, które powstały podczas prawdziwego big-beatu rzeźby metalowej w Elblągu, jakim było I Biennale z r. 1965, ale też te, które powstały podczas następnych edycji tej imprezy oraz w toku laboratoryjnej działalności Galerii. Uwzględniono też te realizacje, które powstały w minionym dziesięcioleciu, ściśle zaś w latach 1985 – 87, tj. za czasów dyrekcji niżej podpisanego.

Materiał zdjęciowy wymaga jednak szerszego komentarza. Trzeba przypomnieć, jak doszło do owej inicjatywy i czym ona była, jeśli spojrzy się na wszystkie podstawowe jej aspekty oraz rezultaty. Gerard Kwiatkowski (rodowe nazwisko – Jürgen Blum, aktualnie zamieszkały w RFN) w r. 1961 uzyskał od ówczesnych władz miasta w użytkowanie ruinę kościoła podominikańskiego pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, usytuowanego w rejonie kompletnie spustoszonego Starego Miasta. Z wydajną pomocą przyjaciół z byłego miejscowego klubu inteligencji twórczej pn. Czerwona Oberża, władz oraz organizacji społecznych urządził w ocalałych fragmentach budowli coś, co łączyło funkcje pracowni oraz galerii sztuki. W krótkim czasie nawiązano kontakty ze środowiskami plastycznymi kraju, dość intensywnie awangardyzującymi w klimacie popaździernikowym i rozpoczęto prezentowanie autorów najpierw ze środowiska gdańskiego, wkrótce zaś z bardziej oddalonych od Elbląga środowisk twórczych. Przenoszono na tutejszy grunt wystawy twórczości awangardowej w jej różnorodnych przejawach – od strukturalizmu po konstruktywizm, uwzględniając nazwiska tych, którzy i w tym czasie i w przyszłości najsilniej ważyli na kształtowaniu się sztuki polskiej. Już wtedy opinia środowisk twórczych kraju awansowała Galerię EL do rangi wyjątkowego i przodującego centrum plastycznego, służącego potrzebom sztuki polskiej. Inne ówczesne inicjatywy kulturalne Elbląga – np. w zakresie działalności upowszechnieniowej (patronat muzyczny Filharmonii Narodowej w Warszawie), także tworzyły klimat, sprzyjający przebijaniu się prowincjonalnego i zapóźnionego w rozwoju miasta ku traktowi, którym kroczyła w przyszłość kultura i sztuka polska.

Jak się wkrótce okazało, inicjatywy wystawiennicze Galerii EL były tylko uwerturą do przedsięwzięć na skalę nie spotykaną w prowincjonalnych środowiskach kraju. Kontakt Kwiatkowskiego z Zakładami Mechanicznymi w Elblągu, gdzie wówczas był zatrudniony, oraz z indywidualnościami twórczymi kraju, przede wszystkim zaś z Marianem Boguszem, który uchodzi za współinicjatora pomysłu, zaowocował koncepcją zorganizowania niekonwencjonalnego i o nie spotykanej skali pleneru rzeźbiarskiego pn. Biennale Form Przestrzennych. Pomysł był konsekwencją przecięcia się aktualnych orientacji artystycznych o rodowodzie konstruktywistycznym z możliwościami, które proponował wieloprofilowy zakład techniczno-przemysłowy. Był to okres – dodajmy – ogromnie sprzyjający tego rodzaju przedsięwzięciom. W świecie sztuki odżyły właśnie tendencje, mające swój początek w ruchu awangardowym lat dwudziestych. Po Polskim Październiku wzrosła kulturotwórcza rola ośrodków prowincjonalnych. Zaczęto też dyskutować o nowoczesnych formach mecenatu (mówiło się wtedy: socjalistycznego) państwowego czy terytorialnego nad sztuką, optymalnie skutecznego, tj. skuteczniejszego niż tradycyjny system zakupów i stypendiów. Dotarły do Polski publikacje światowe, traktujące o nowoczesności w sztuce jako funkcji wchodzenia przez nią w związki z przemysłem. Ówczesnej władzy politycznej ze zrozumiałych względów trafiały do przekonania idee współdziałania ludzi sztuki z ludźmi produkcji, tzn. – jak mówiono – z robotnikami. Nie wygasły przecież ciągoty o proweniencji „proletkultowskiej”, wedle których przyszłość sztuki tkwi w ścisłym powiązaniu jej z życiem i warsztatem pracy środowisk proletariackich, więc i w wiązaniu sztuki z przemysłem. Co nie znaczy, by uczestnicy Biennale byli wyznawcami owego „proletkultyzmu” i by towarzyszył im jakiś jednolity program artystyczny. Takiego programu na szczęście nie sformułowano, zaś skład uczestniczących w imprezie gwarantował różnorodność i wielość orientacji. Argumentacja zaś, jaką w ferworze przygotowań i realizacji I Biennale posługiwano się dla zjednania władz i przekonania powściągliwych, często miewała charakter raczej instrumentalny.

W każdym razie I Biennale było największym w skali polskiej i wówczas europejskiej doświadczeniem w wiązaniu sztuki z wielkim przemysłem. Było też eksperymentem organizacyjnym, nie mającym u nas precedensu. Organizatorzy i uczestnicy imprezy byli świadomi, iż sprawdzają w praktyce możliwość organizowania pod auspicjami zakładu przemysłowego imprez urzeczywistniających hasło integracji sztuki i techniki. Innym aspektem przedsięwzięcia była możliwość „zaatakowania” przestrzeni miejskiej – a zatem i opinii publicznej – skonstruowanymi w halach fabrycznych abstrakcyjnymi rzeźbami z metalu, które dla odróżnienia od tradycyjnego, figuratywnego rzeźbiarstwa i zaakcentowania ich formalnego autonomizmu, nazwano formami przestrzennymi.

Impreza odbyła się wśród lata 1965 r. Miała tempo i rozmach. Była przedsięwzięciem w dość znacznym stopniu angażującym ludzi i warsztaty Zamechu. Wzięło w niej udział około pięćdziesięciu artystów z kraju i zagranicy. Oto ich nazwiska: Eduard Ovcacek (CSRS), Milos Urbasek (CSRS), Stanisław Makarów (CSRS), Jan Hendrych (CSRS), Józef Wagner (CSRS), Jan Wagner (CSRS), Marian Bogusz, Artur Brunsz, Gerard Kwiatkowski, Kajetan Sosnowski, Julian Woźniak, Magdalena Abakanowicz, Julian Boss-Gosławski, Jan Chwałczyk, Zbigniew Dłubak, Ietta Donega (Włochy), Jerzy Fedorowicz, Tihomir Gyarmathy (Węgry), Wanda Gołkowska, Zbigniew Gostomski, Jerzy Jarnuszkiewicz, Bronisław Kierzkowski, Edward Krasiński, Jerzy Krechowicz, Hilary Krzysztofiak, Lech Kunka, Jerzy Lengiewicz, Andrzej Matuszewski, Adam Marczyński, Antoni Milkowsky (USA), Stanisław Sikora, Antoni Starczewski, Henryk Stażewski, Krystyna Sulewska-Figiela, Bogusław Szwacz, Magdalena Więcek, Mieczysław Wiśniewski, Bohdan Załęski, Krystyn Zieliński, Jan Ziemski.

Gościny udzieliły władze miasta oraz dyrekcja Zamechu. Zamech – warsztatów, kadry technicznej, w większości traktującej swój udział na zasadzie pracy społecznej oraz – tworzywa – przeważnie złomu metalowego. Na czele komitetu organizacyjnego, rekrutującego się z miejscowych działaczy, stanął były prezes Czerwonej Oberży, Mirosław Dymczak. Impreza wyzwoliła inicjatywę uczestników, a więc zarówno artystów, jak i metalowców z Zamechu. Autorstwo rzeźb w pewnym sensie było wspólne, ponieważ projekty w toku realizacji, tj. w konfrontacji z możliwościami technicznymi i doświadczeniami spawaczy ulegały niejednokrotnie przeobrażeniom. Korzyści były obopólne. Zaznajomienie ludzi sztuki ze specyfiką zakładu przemysłu metalowego, jego nowoczesną technologią, techniką i tworzywami przyniosło bogaty dorobek artystyczny i spory zasób doświadczeń nie tylko organizacyjnych. „Nie chodziło tu – pisano w katalogu I Biennale – o ustawienie tradycyjnie pojętej rzeźby w plenerze, lecz o zagospodarowanie wybranej powierzchni zaprojektowanymi elementami i włączenie ich do elementów już istniejących jak drzewa, architektura. To już niemal paranie się z urbanistyką danego terenu. Plastyk musiał myśleć inną skalą przestrzenną aniżeli przy wykonywaniu rzeźby czy obrazu w pracowni. To spotkanie się z rzeczywistym wymiarem architektury, zieleni, przestrzeni miasta było przyczynkiem do wielu rewizji dotychczasowych założeń artystycznych powstałych w pracowniach. Jeżeli do tych konfrontacji teoretycznych dodamy świadomość odpowiedzialności twórcy za zrealizowaną formę, która została ustawiona nie w salonie wystawowym, ale na ulicy, w codziennej rzeczywistości – nie dziwiły konflikty i załamania, jakie towarzyszyły uczestnikom w pierwszej fazie pracy.

Był to pierwszy punkt eksperymentu elbląskiego, wnoszący wiele nowego materiału do starej problematyki: „sztuka i rzeczywistość”.

Powstałe tym sposobem rzeźby z metalu stały się dekoracyjnym elementem miejskiego krajobrazu i atrakcją turystyczną; zbulwersowały także opinię publiczną, stały się przedmiotem burzliwych rozmów i dyskusji o sztuce nowoczesnej, zarówno wśród mieszkańców Elbląga, jak i w kraju, co potwierdza zainteresowanie całej ówczesnej prasy krajowej.

Czy wszystkie realizacje sprostały oczekiwaniu twórców i czy w pełni spełniły wymagania, stawiane formom przez świadomość estetyczną? Czy jednakowo sprawdziły się w relacjach z urbanistycznym otoczeniem? Pytania te pozwolę sobie zostawić bez odpowiedzi, choć wiem, że sama retoryka zaprzeczenia tu nie wystarczy. Od tego rodzaju ocen uchylali się i twórcy i krytycy sztuki, świadomi konieczności respektowania różnych, nieraz diametralnie odmiennych sposobów interpretowania przez artystów takich kategorii, jak – forma oraz przestrzeń. O trudnościach wyrokowania w tej materii decyduje również wieloznaczność wzmiankowanych kategorii. Czym innym bowiem jest przestrzenność jako kategoria wzajemnego ustosunkowania poszczególnych składowych elementów kompozycji, czym innym zaś relacja między konstrukcjami a ich otoczeniem urbanistycznym. Co nie znaczy, by nie można było wskazać rozwiązań, powszechnie uznanych za równie interesujące i udane w obu wzmiankowanych aspektach. Do najbardziej przykładnych należy np. usytuowana we względnie stabilnej przestrzeni urbanistycznej forma Z. Gostomskiego (plac K. Jagiellończyka). Z kolei szereg znakomitych przed dwudziestu pięciu laty lokalizacji form dziś i słusznie uchodzi za kontrowersyjne, ze względu na poważne zmiany w przestrzeni miejskiej, naruszające niegdysiejsze relacje.

II Biennale w r. 1967 przyniosło dorobek skromniejszy (do uczestnictwa zaproszono tylko 9 plastyków), ale równiejszy, dojrzalszy i bardziej konsekwentny od poprzedniego. Wzięli w nim udział m.in. Maciej Szańkowski, Oskar Hansen, Henryk Morel, Lech Tomaszewski, Magdalena Więcek, Julian Pałka oraz Jerzy Jarnuszkiewicz.

O ile I Biennale dawało asumpt do wymiany zdań głównie na temat kulturotwórczej roli zakładu przemysłowego, o tyle impreza z r. 1967 stała się punktem wyjścia do dyskusji o urbanistyce, architekturze i konieczności integralnego, całościowego kształtowania i zagospodarowywania przestrzeni miejskiej. W elbląskich rozmowach na ten temat poza biennalistami uczestniczyli m.in. prof. Jerzy Hryniewiecki, dr Aleksander Wallis, dr Józef Mroszczak oraz prof. Mieczysław Porębski. Przedmiotem refleksji stał się bijący w oczy w Elblągu kontrast między nowoczesnością form, a standartowymi, nie odpowiadającymi powiewowi czasu rozwiązaniami architektonicznymi budownictwa miejskiego – ujawnionymi przez te formy. „Formy elbląskie stwierdzał J. Hryniewiecki – zobowiązują”. M. Porębski zauważał, iż „w pozornie paradoksalnym zjawisku wyprzedzania zjawisk planistyczno-urbanistycznych przez fakty artystyczne tkwią źródła wewnętrznego środowiskowego dynamizmu”. Zaś A. Wallis, interesujący się zagadnieniem rezonansu społecznego poczynań artystycznych, zwracał uwagę na fenomen wrastania form przestrzennych w świadomość publiczności Elbląga i potrzebę śledzenia tego procesu. Za najciekawszą i godną skatalogowania w almanachu sztuki światowej uznano zrealizowaną podczas II Biennale formę przestrzenną Henryka Morela, podkreślając doskonałość jej zrelacjonowania z otoczeniem (Wzgórze im. Chrobrego).

III Biennale Form Przestrzennych z r. 1969 w części tylko spełniało założenia programowe, określone tytułem imprezy. Uczestnicy imprezy (Włodzimierz Borowski, Piotr Perepłyś, Kazimiera Szymańska, Paweł Freisler, Zbigniew Książkiewicz), którym pozostawiono wolną rękę i absolutną swobodę koncepcji, skorzystali z tej swobody i wyszli z propozycjami nie tylko odbiegającymi od pierwotnych założeń Biennale, jako pleneru niekonwencjonalnej rzeźby, ale też w sytuacji kurczącego się mecenatu (pogłębianie się kryzysu ekonomicznego) i niedostatku środków – wręcz niewykonalnymi. Odmienność zainteresowań, jaką wykazali uczestnicy (realizacje urządzeń świetlno-akustycznych, aranżacje plastyczno-kinetyczne itp.), była wyrazem dokonywających się w tym czasie przemian w plastyce polskiej. Jedyną realizacją przestrzenną, pozostającą w zgodzie z pierwotnymi założeniami programowymi Biennale była forma, wykonana w Zamechu według projektu artysty elbląskiego – Z. Książkiewicza.

Równocześnie koncepcja organizowania plenerów rzeźbiarskich o profilu programowym, jakiemu odpowiadało I i II Biennale została poniechana również i z tej przyczyny, iż przyjęto, że Galeria EL może pełnić funkcję stałego studium eksperymentalnego, tj. permanentnie funkcjonującego ośrodka pracy twórczej, zapewniającego artystom kontakt z zakładem przemysłowym i możliwość urzeczywistniania tu pomysłów rzeźbiarskich w codziennej działalności laboratoryjnej. Z możliwości tej korzystali niejednokrotnie różni twórcy, zainteresowani dostępnym w Zamechu tworzywem oraz warsztatami zakładu.

Konstruktywistyczna idea form przestrzennych, będąca wypadkową „ducha czasu” oraz możliwości materiałowo-warsztatowych i orientacji technicznych środowiska elbląskiego, nie mogła być stałym programem działalności Galerii EL ani uniwersalną wytyczną na przyszłość – choć futurologii artystycznych nie brakło w wypowiedziach programowych organizatorów I Biennale. Przekształcenia w świecie pojęć o funkcjach sztuki, jak i kurczenie się mecenatu artystycznego zakładów przemysłowych – ujawniły utopijność tego rodzaju roszczeń. III, IV i V Biennale Form Przestrzennych jedynie nazwą nawiązywało do programu pierwszej imprezy. W rzeczywistości imprezy te wypełniły propozycje i enuncjacje programowe, ogromnie odbijające od pierwotnej idei, co nie znaczy, by Galeria EL odcięła się od tego nurtu realizacji.

Po reaktywowaniu placówki w r. 1982 (jej wyłączenie z życia i adaptacja obiektu trwały od r. 1976) znalazło się tu miejsce również dla nawiązań i kontynuacji w tym zakresie. Program Galerii EL jako Centrum Sztuki przy szerokiej formule interdyscyplinarności i zobowiązaniu do artystycznego pluralizmu zakładał otwarcie się również ku temu nurtowi inspiracji. Tym bardziej, że pamięć uczestnictwa w przedsięwzięciach par excellence artystycznych u ludzi środowiska zamechowskiego pozostawała jeszcze żywa. Nie szło oczywiście o wzbogacenie plenerowej galerii miasta nowymi rzeźbami z metalu, ani tym bardziej zamknięcie się w kręgu doświadczeń poprzednio powielanych. Skądinąd nie brak było ani artystów krajowych, ani twórców zagranicznych, zainteresowanych metalem jako tworzywem artystycznym prowokującym myśl i uruchamiającym aktywność. Jako dyrektor Galerii EL (do r. 1987) byłem przekonany o tym, że autentyczne miejsce w życiu plastycznym kraju może zapewnić elbląskiej placówce tylko działanie, zużytkowujące tutejszy warsztat i w ogóle tutejszy potencjał twórczy środowiska pozaartystycznego. Dlaczego Galeria EL – rozumowałem – nie mogłaby uczestniczyć w życiu artystycznym kraju także jako rodzaju pomostu dla twórców i środowisk plastycznych, poszukujących drogi do zakładu przemysłowego, zwłaszcza, iż ludzie tego zakładu nadal pozostają otwarci na ten typ przedsięwzięć? Myśl ta zaowocowała inwencją, której wyrazem była zorganizowana w r. 1985 impreza plenerowa pn. Ingerencje. Komisarstwo objął pomysłodawca, elbląski rzeźbiarz, Waldemar Cichoń. Rzecz była zrealizowana na miarę czasu, to znaczy w pełnej zgodzie z realiami i reżimem oszczędności. Tym razem nie chodziło o „zagospodarowywanie” metalu, bo przecież korzystanie choćby z metalowego złomu w nowych warunkach ekonomicznych zakładu było niemożliwe. Szło o wykorzystanie autentycznych i kłopotliwych dla zakładu odpadów w postaci zużytych już w produkcji drewnianych modeli odlewniczych. W imprezie wzięli udział artyści: Barbara Beyer-Formela, Andrzej Borucki, Artur Brunsz, Waldemar Cichoń, Andrzej Dłużniewski, Tomasz Dobrzyński, Artur Nichthauser, Florian Retkowski, Włodzimierz Stopa i Mieczysław Wiśniewski. Rezultatem było kilkanaście propozycji, z których każda była wyrazem odmiennej ideologii artystycznej i aktem indywidualnego pojmowania postulatu ingerencji – bądź to w przestrzeń urbanistyczną, bądź to w sferę świadomości ludzkiej, bądź też w naturę tworzywa. Nie miejsce jednak o tym tu mówić, ponieważ konstrukcje te, uformowane z materiału mniej trwałego niż metal, pod wpływem zmian atmosferycznych w krótkim czasie musiały się „rozsypać”. Dlatego też stosunkowo szybko „wyciekły” z elbląskiego pejzażu. Nietrwałość tę zresztą wkalkulowano w program imprezy. W każdym razie formy te jako w pejzażu miasta już nieobecne – nie mogą być tutaj przedmiotem szerszej dywagacji.

Kolekcji form przestrzennych, wkomponowanych w przestrzeń miejską z inicjatywy lub przy ścisłej współpracy Galerii EL, dopełniają konstrukcje, wykonane w latach 1986-87. Należą do nich – kompozycja przestrzenna według projektu Katarzyny Kobro z 1921, wykonana przez zamechowców dla uczczenia 30. rocznicy śmierci polskiej rzeźbiarki, której idee legły u podstaw konstruktywistycznych orientacji Galerii EL z lat sześćdziesiątych. Wymienić tu trzeba też kilka prac zrealizowanych przez artystów holenderskich, uczestników pleneru pt. What now, który odbył się w oparciu o bazę Galerii EL jesienią 1986 r. Impreza ta doszła do skutku dzięki porozumieniu między władzami miasta i Galerią EL z ASP w Warszawie. W plenerze uczestniczyli studenci i absolwenci pracowni rektora ASP, Ryszarda Winiarskiego oraz przedstawicieli pracowni prof. Everdta Hilgemanna z ASP w Kampen (Holandia). Właśnie twórcy holenderscy, podnieceni plenerową kolekcją form przestrzennych i możliwością skorzystania z warsztatów Zamechu, zdecydowali się na realizację pomysłów – w większości już wcześniej opracowanych. Współdziałanie artystów z ludźmi Zamechu przyniosło szereg realizacji, z których kilka – nawiązujących skalą do form przestrzennych z lat sześćdziesiątych – włączono w pejzaż miasta. Ze szczególnie interesującymi propozycjami wystąpił E. Hilgemann, zużytkowując w formowaniu, a właściwie – w deformowaniu metalowych kubów siły przyrody, tj. zjawisko implozji. Poza nim złożyli miastu w ofierze swoje prace – Jan Erie Visser oraz autorzy realizacji kameralnych: Dirk Postema, Josef Witteveen, Carolien Geesink, Esther Hera de Vries, Meindert Osinga, Marc de Groot. Niektóre z tych prac ze względu na rodzaj materiału czy mniej trwały charakter konstrukcji (instalacyjność) opuściły swoją pierwotną lokalizację lub uległy demontażowi.

Pozostaje jeszcze wrócić do sprawy lokalizacji form przestrzennych oraz ich aktualnego stanu. Napomknąłem już, że zmiany w przestrzeni urbanistycznej podważyły zasadność niektórych pierwotnych lokalizacji i narzuciły potrzebę poszukiwania dla kilku form nowych sytuacji przestrzennych, czyli działania w dużym stopniu naruszającego ich status. W minionym okresie o zmianach lokalizacyjnych – niestety – nie zawsze decydowali rzeczoznawcy, nigdy też nie pytano o zdanie na ten temat autorów form, ludzi nb. rozproszonych po świecie lub już nie żyjących. Co nie znaczy, by w szeregu przypadków zmiany lokalizacyjne nie wyszły formom na dobre.

Terenami szczególnej koncentracji rzeźb są rejony śródmieścia, tzn. al. Tysiąclecia, ul. Rycerska i Pocztowa, ulica Linki – czyli bezpośrednie sąsiedztwo i obejście Galerii EL, następnie park im. M. Sawicza oraz parki im. R. Traugutta i M . Kajki. Taka lokalizacja, wymuszona w swoim czasie postępem zabudowy miasta, ma również swoje dobre strony, gdyż ułatwia turystom i mieszkańcom Elbląga kontakt z większą częścią plenerowej galerii rzeźb bez mitrężnego kluczenia po całym mieście. Nie brak jednak ciekawych form również poza wymienionymi skupiskami.

Stan rzeźb nie stanowi najlepszej wizytówki miasta. To konsekwencja nie tylko niezbyt rytmicznej konserwacji (oczywiste względy oszczędnościowe), ale również – niekiedy przypadkowej malatury a także bezmyślnego wandalizmu. Nie zawsze wyrazem zaniedbania bywa konstatowana przez turystów korozja, gdyż wiele konstrukcji, zwłaszcza wykonanych ze złomu, z góry skazano na pożarcie rdzy.

Dla odróżnienia metalowych dzieł sztuki od użytkowych konstrukcji metalowych (stelaż), usytuowanych wśród obszaru miasta, zdecydowano się oznakować te pierwsze kolorem czarnym i czerwonym – oczywiście jeśli artyści nie zastrzegli sobie szczególnego rozwiązania kolorystycznego, co np. miało miejsce w przypadku form K. Sosnowskiego czy E. Krasińskiego.


Przypisy

  1. Ryszard Tomczyk, Formy przestrzenne w Elblągu (zamiast przewodnika), Suplement „Tygiel” nr 2 / 1991. ↑