ESEJ

Krajobrazy bez ram

Po zagarnięciu wskutek zdrady Jałty i Poczdamu naszych Kresów Wschodnich przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich z generalissimusem Josipem Dżugaszwili (vel Stalinem) na czele, tysiące polskich rodzin postawiono przed jasnym wyborem: albo przeniosą się do budowanego od podstaw, w nowym kształcie granic, kraju między Bugiem a Odrą, albo pozostaną w rodzinnych domach i przyjmą obywatelstwo Sowieckiej Rosji. Ze wszystkimi, rzecz jasna konsekwencjami.

Nie wszyscy mogli repatriować. Wielu na to nie pozwolono. A o zdanie siepacze Stalina nikogo nie pytali. I tak spod Grodna „los” rzucił do Lublina rodziny Anny Strumińskiej (zm. 1990 w Niemczech, pochowana w Lublinie przy ul. Lipowej) i Mariusza Kiryły (wtedy nazwisko pisane było przez 2 „ł”, ten ślad litewskości urzędnicy PRL-u starali się potem skwapliwie zacierać). Oboje zostali malarzami. Ankę można uznać za twórczynię „lubelskiej szkoły metafory” (czyt.: Obszary piękna, Obyczaje, nr 4, (Lublin), zima 2001), sporo młodszy Mariusz podążył podobną drogą.

Oboje też dorastali w tej samej dzielnicy lubelskiej biedy – położonych na zalewowych terenach rzeki Bystrzycy Piaskach, do 1918 r. odrębnych w stosunku do Lublina i właśnie jako o miasteczku pisywał o nich Isaac Bashevis Singer. Główna ulica Piask od II wojny nie zmieniła nawet nazwy, była i jest ulicą 1. Maja. Miejscowych meneli, dla których pobliski dworzec PKP był terenem polowań na przyjezdnych „jeleni” wypierają obecnie przybysze z Ukrainy. Ci piją nie mniej, ale nieco droższe trunki.

Dla Anki Piaski były dzielnicą gehenny zdrowotnej (przez wszechobecną wilgoć miała do końca życia problemy z kręgosłupem), dla Kiryły? Dla Mariusza, absolwenta tubylczej SP nr 20, gdzie pracowała jego matka, wszechwładne chaszcze, porastające odstojniki pobliskiej Cukrowni Lublin, w tym łany dzikich konopi oraz Park Ludowy – na zasypanych powojennym gruzem bagnach lublinianie w ciągu kilku lat, głównie w czynie społecznym, stworzyli 23-hektarowy dziś (pomniejszony, niestety, przez Targi Lubelskie – vel Wschodnie) teren wypoczynku dorosłych (atrakcję stanowiła kawiarnia w starym linerze LOT-u, zwanym Nelly) i dzieci – były terenem zabaw i pierwszych obserwacji bujnej natury.

Natura, zwłaszcza wiosną, to domena dynamiki. Bez niej płótna Kiryły nie istnieją. Wiosna – przyroda – dynamika. Nie, to nie hasło z futuryzmu rodem. To realia, albo jak kto woli fragment śpiewanego przez Skaldów tekstu Jana Wołka Wiosna nadęta:

„Zdobyła miasto bez walki,

W szarych ogrodach się puszy.

Aż mali gęby rozwarli

I niemi stanęli duzi.”

Na przełomie wieków spore obszary Parku zalały wody podskórne (gruz z wolna tonął w bagnie, woda szła do góry), a melioracja rowami, odprowadzającymi je do Bystrzycy niewiele dała. Dopiero susza i ponowny opad wód gruntowych przyniósł poprawę sytuacji. W Parku Ludowym znów można odpocząć. Acz malarz bywa tam już rzadko.

Nim wraz z rodziną Kiryła przeniósł się na jedno z dwu gigantycznych, nowych blokowisk Lublina – Czechów (drugim są Czuby), zdążył ukończyć na Starym Mieście Liceum Plastyczne przy ul. Grodzkiej. Wtedy nie nosiło ono jeszcze imienia C. K. Norwida, ale wykształciło znaczną grupę postaci dla malarstwa znaczących, acz szkoda, że poza Polską. Piotrek Strelnik-Wendy w stanie wojennym wyjechał do Paryża (obecnie również Grecja), Krzysiek A. Sprawka do RFN, podobnie jak Leszek „Zawał” Pieńkoś (Osnabrück). To samo liceum kończyli: wielki grafik i kaligraf (1946-2015) – Andrzej Kot i jego nieco młodszy brat, także art. grafik (ASP Warszawa) i architekt ogrodów – Zbyszek. Obaj, jak też malarz / fotografik Jacek J. Wałdowski mieszkali w kamienicy na wprost Liceum Plastycznego, stąd położone tuż przed Bramą Grodzką miejsce nabierało z wolna cech lokalnej legendy. I jest nią do dzisiaj.

Być może z braku warunków w domu przy 1. Maja, głównie jednak z umiłowania otwartych przestrzeni, Kiryła starał się jak najwięcej tworzyć w plenerze. Dziś, wraz w wiekiem, stało się to trudniejsze, stąd posiłkuje się malarz fotografiami, wykonywanymi podczas włóczęg po lubelskim Starym Mieście, Paryżu czy nowym odkryciu – Wicklow Mountains National Park nieopodal Dublina. Tam, o 30 km od stolicy Republiki Irlandzkiej, mieszkają od lat jego dzieci. Dla których, jak dla wielu, miejsca w Polsce zdecydowanie zabrakło.

Kiryła dorastał w czasach dla kraju przełomowych. A Lublin był w l. 70. XX w. jedną ze „stolic” studenckiej awangardy artystycznej. Odnoszące sukcesy w całej Europie, regularnie wygrywające festiwal w Edynburgu teatry: Grupa Chwilowa (wcześniej działała jako literacki kabaret), Provisorium, Scena 6, LOSS czy Scena Plastyczna KUL, grupy literackie, nawiązujące wprost do amerykańskiej kontrkultury: Samsara i Ogród/ Ogród-2, Galeria Labirynt Andrzeja Mroczka (nie mylić z dzisiejszym Labiryntem, bo to akurat marnowanie społecznych funduszy), coroczne spotkania młodych, zbuntowanych artystów podczas KULLAGES – kształtowały świadomość konieczności zmian. Nie tylko w polityce – w sztuce również.

Punktem wyjścia jest dla malarstwa Mariusza Kiryły natura. Strumińska przez całe życie, w każdym kraju, gdzie tworzyła (Polska, Norwegia, Hiszpania, RFN) traktowała pejzaże podobnie. Z wielu spacerów wracała z naręczami kwiatów czy przedziwnymi kamieniami. Ale one stanowiły sztafaż pracowni, obrazy to uabstrakcyjnione przestrzenie, które poznawała podczas wędrówek.

Nie inaczej postępuje Mariusz. Zawsze jest się czym zachwycić, uważnie przyglądając się światu. Ten sam fragment krajobrazu zupełnie inaczej wygląda o różnych porach roku, w różnym świetle, przy różnym samopoczuciu psychicznym malarza. Ku wyrażeniu ich służą też Kiryle zróżnicowane środki. Podobnie jak przed nim Jonasz Stern, Krzysiek A. Sprawka i Ryszard Tomczyk – lublinianin z litewskim rodowodem eksperymentuje z różnymi tworzywami. W jego kompozycjach dopatrzeć się można używania stron gazetowych, gazy czy – będących często pigmentami – przywożonych z daleka próbek gleby, np. czerwonoziemu z Ugandy. Niekiedy tworzy farby zupełnie sam, podobnie jak jeszcze w czasach licealnych Krzysiek Sprawka, znawca technologii malarskich od zmierzchu Średniowiecza.

Stąd zaskakujące odbiorców barwy i efekty z op-artu rodem, przeniesione na grunt abstrakcyjnego (mniej lub więcej) pejzażu. Z jednakową lekkością ukazuje w monotypiach i na płótnach paryskie mosty nad Sekwaną, jak irlandzkie wiejskie cmentarzyki i prastare kapliczki południowego Mazowsza. Wciąż bliskie mu są zaułki lubelskiego Starego Miasta w przeróżnych oświetleniach i jego skarpa, widziana od strony Podwala, gdzie kiedyś pluskały się ryby w Wielkim Stawie Królewskim, a potem zamieszkała żydowska biedota.

Ale za każdym powrotem do Świdnika, dokąd przed 30 laty przeniósł się z lubelskiego Czechowa, coraz bardziej tęskni do niewysokich irlandzkich gór. Z jednej strony starzejący się organizm daje sobie radę z włóczęgami po ich terenie, z drugiej są one absolutnie wdzięcznym „modelem”, zwłaszcza w jesienno-zimowym, stalowym prawie, oświetleniu.

Największa (pośmiertna, rzecz jasna) polska wystawa Anki Strumińskiej, przygotowana przez siostrę malarki, Marylę Szumer (historyk i konserwator sztuki, po Toruniu) i jej męża, Jarka odbyła się w grudniu 2010 roku w galerii warszawskiego Centrum Olimpijskiego. Kiryła niedawno obchodził swoje „-lecie” – w Świdniku, następnie zaś w bardzo przyzwoitej galerii obecnego Liceum Plastycznego im. C. K. Norwida, położonej przez rzekę symbolicznie vis-à-vis Parku Ludowego i Mariuszowych Piask. Nie znaczy to wcale, iż kolejna retrospektywa zmagań malarza czasach z kompozycją, barwami i światłem nie odbędzie się w Dublinie. Bo nie jest powiedziane, iż nie powędruje on za dziećmi w gościnne rejony irlandzkiego wybrzeża. Czemu nie można by się specjalnie dziwić, biorąc pod uwagę niemal zerową biurokrację, jaką Republika Irlandzka stosuje wobec twórców. W Polsce, niestety, nadal tkwimy pod tym względem w dobie PRL-u, ba, może nawet Unii Europejskiej.