PROZA/SZKICE

Sonata na fortepian i wiolonczelę

Jakub nie zdążył podejść do furtki, gdy na schodach prowadzących do budynku zobaczył uśmiechniętego, starszego człowieka, w eleganckim pulowerze bez rękawów i w muszce.

– Widzę, że trafił pan bez problemu – profesor uśmiechnął się, otwierając furtkę i podając rękę na powitanie.

– Trochę czasu minęło, ale nie na tyle, żebym zapomniał – odpowiedział Jakub z uśmiechem. – Może nie przez próg – dodał.

– Ma pan rację – przyznał profesor, zatrzymując wysuniętą dłoń, czekając aż Jakub wejdzie za bramę ogrodzenia.

– Nie jestem zabobonny, ale… – uśmiechnął się Jakub.

– Oczywiście, oczywiście – potwierdził profesor. – Jest taka anegdota, dotycząca znanego fizyka, którego odwiedził znajomy i widząc podkowę zawieszoną nad drzwiami wejściowymi popadł w konsternację. Powiada więc do tego swojego przyjaciela naukowca: „Jak to, ty, taki ścisły umysł, wierzysz w zabobony?”. A ten mu na to odpowiada: „Ja nie wierzę, ale to podobno przynosi też szczęście tym, którzy nie wierzą.”

– Tym naukowcem był Niels Bohr – uśmiechnął się Jakub, przyglądając się żywym i wyrazistym oczom swojego rozmówcy..

– Nie moja dziedzina, więc znam tylko ogólniki…

Starszy mężczyzna przytrzymując gościa za ramię poprowadził go kamiennymi schodami w stronę wejścia do domu.

– To Słowikowski? – zapytał Jakub, stając na tarasie przed wejściem do willi i przyglądając się frontowej elewacji.

– Dokładnie, zaprojektował jeszcze jeden dom w tej dzielnicy, ale niedawno był tam remont generalny. Strasznie to skiepścili. Uśmiercili ducha projektu – profesor pokręcił głową z kwaśną miną. – A pan wiedział czy zgadywał?

– Trochę wiedziałem, a trochę zgadywałem – zażartował. – Już na studiach kojarzyłem pana willę ze Słowikowskim. Interesowałem się późnym modernizmem w PRL-u. Bardzo zdolny facet ten Słowikowski, niestety niewiele tu w Polsce zrobił. Dość młodo też zmarł. To był świetny czas dla polskiego projektowania, nie tylko w architekturze… choć jestem chyba w tym przekonaniu dość odosobniony. Dla wielu moich kolegów architektów myślenie, że forma powinna wynikać z funkcji – to anachronizm. A który to dokładnie rok?

– 72-gi – odparł profesor.

– No to za dwa lata przyjdę na świat – zaśmiał się. – Ale nie myśli pan o jakiejś poważnej ingerencji w bryłę? – zapytał ostrożnie.

– Absolutnie nie. Na zewnątrz tylko kosmetyka. Poważniejsze zmiany planujemy w środku. Natomiast mam pewną własną koncepcję, co do wyjścia na ogród, ale to właśnie pytanie do pana jako fachowca. Wszystkie decyzje konsultuję z moimi synami, choć może się też okazać, że będą to ich decyzje, konsultowane kurtuazyjnie ze mną – zaśmiał się profesor. – Zapraszam do środka.

Gospodarz przepuścił przodem gościa, zamykając za sobą drzwi. Jakub przeszedł przez hol i wszedł do przestronnego atrium, którego ozdobą był fortepian i ogromne, jak wnętrze, egzotyczne drzewo, sięgające niemal przeszklonego sufitu.

– Niestety nie potrafię na to spojrzeć już tak świeżo jak pan – uśmiechnął się profesor. – Ale to zawsze cieszy, kiedy jeden artysta umie docenić innego.

– Myślę, że raczej chodzi o pewne zbieżne poczucie estetyki, a może o podobny rodzaj patrzenia na rzeczywistość. Na marginesie, nie uważam się niestety za artystę…

– Czyli wszyscy w trójkę: ja, pan i Słowikowski, mamy podobne patrzenie na rzeczywistość oraz estetykę, bo faktycznie zawsze czułem się w tym domu bardzo dobrze – zażartował profesor. – A zmieniając temat, czego się pan napije, panie Jakubie?

– Naprawdę proszę sobie nie robić kłopotu…

– Żaden kłopot, o tej godzinie zawsze piję sobie zieloną herbatę, drugie parzenie.

– Jeśli tak, to nie odmówię

Profesor zniknął w głębi domu, a Jakub rozglądał się dalej po wnętrzu. Nigdy nie był w środku domu, ale pamiętał jak w połowie lat osiemdziesiątych jego ojciec, po jakimś koncercie, odwiózł tu profesora. Został wtedy w samochodzie ze swoją starszą siostrą. Czuł wtedy rodzaj pewnej ekscytacji. Sama dzielnica, otoczenie domu i pewna specyficzna atmosfera architektury niosły ze sobą skojarzenia przekraczające to, co większość mogła odbierać jako monotonię PRL-owskiego krajobrazu. Zdarzały się miejsca, przedmioty – a często i ludzie – którzy nieśli ze sobą obraz innej, lepszej estetyki., pewien rodzaj zachodniej ekskluzywności. Tak jak istniały gdzieś drzwi do Tajemniczego Ogrodu, tak w tamtej rzeczywistości działały amerykańskie kryminały i francuskie filmy z Jean Gabenem czy nawet komedie z Louisem de Funèsem. Zaułki paryskich uliczek z kawiarenkami i piekarniami. Stacje benzynowe, przystanie z jachtami, kwiaciarnie, plaże, oświetlone promenady. Pejzaż Marsylii, kawa, papierosy i wysmakowane alkohole. Sklepy, gdzie na półkach istniały prawdziwe towary na wyciągnięcie ręki… Wszystko to przemawiało jednym głosem, iż nie jest sprawiedliwe, że żyje się po gorszej stronie świata. Jak silny byłby estetyczny patriotyzm tamtego czasu, to pułkownik Borewicz czy kapitan Żbik byli tylko erzatzem prawdy o bohaterze, którą ucieleśniał tak naprawdę Steve McQeen czy Alain Delone.

– Ostatnim razem widzieliśmy się dosyć dawno, prawda? – zapytał profesor, wchodząc do salonu z czajniczkiem herbaty i dwoma filiżankami na tacy.

Postawił tacę na niskim szklanym stoliku, gestem zapraszając do zajęcia miejsca na dużej, skórzanej sofie.

– Tak, to było siedem lat temu na pogrzebie pani Marty Daniłowicz – odparł nieco zamyślony Jakub.

– No widzi pan, tak przedziwnie działa mózg człowieka, zwłaszcza na starość – uśmiechnął się profesor, rozstawiając filiżanki na stole. – Pamiętam o czym rozmawiałem, ale nie pamiętam – gdzie i kiedy to było.

– A to mnie pan zaciekawił, bo ja niestety nie pamiętam, o czym rozmawialiśmy, natomiast miejsce i czas jak najbardziej.

– Ano właśnie. Rozmawialiśmy o paru sprawach… Oczywiście obowiązkowo o przemijaniu, jak to bywa na pogrzebach, ale też o architekturze. Wtedy pamiętam miał pan jakieś pierwsze poważne sukcesy. No a później, jakieś dwa lata temu pana siostra zaprosiła mnie na koncert swojego syna i też mi wspomniała o pana sprawach zawodowych.

– Cieszę się bardzo, iż pan o mnie pamięta i że moja siostra się mną chwali, no, ale z tymi poważnymi sukcesami to duża przesada. Można powiedzieć, że jakoś tam funkcjonuję jako architekt.

– Tak sobie myślę, iż jednak jest coś w tym, co pan powiedział wcześniej, o podobnym odczuwaniu estetyki – zamyślił się profesor. – Słowikowski to był dobry znajomy mojego brata, można nawet powiedzieć rodziny. To zawsze jest inaczej, gdy dom projektuje ktoś, kto nie tylko zna pana poczucie estetyki, ale też pana jako człowieka. Pan to pewnie dobrze wie, rozmawiając z klientami. Przestrzeń musi korespondować z konkretnym człowiekiem

– Myślę, że niestety obecnie nikt tak nie patrzy na projektowanie…

– Ja tak patrzę, a czuję się częścią teraźniejszości… Jeśli jeszcze mogę? – zaśmiał się profesor. – Panie Jakubie, a jak tam pana córka rośnie? Jeżeli dobrze pamiętam, chwalił mi się pan wówczas córką.

– Teraz ma już prawie piętnaście lat. Tak ten czas leci. A jej zainteresowania to przedmioty ścisłe, ma w tej dziedzinie naprawdę duże zdolności. Zresztą u nas wszyscy byli w rodzinie umysłami ścisłymi, ojciec jest fizykiem, mama chemikiem, ja architektem. Tylko Karolina się wyłamała z tą wiolonczelą.

– Niech pan nie będzie niepotrzebnie skromny. Architekt działa na styku sztuki i inżynierii. Więc pan też, przynajmniej częściowo, się wyłamał. No a u mnie w rodzinie dokładnie odwrotnie, wszyscy artyści i humaniści, nawet synowie, jeden dyrygent, a drugi literaturoznawca – zaśmiał się profesor. – A pana córa ma rodzeństwo, że zapytam?

– Ma o dziewięć lat młodszego brata, Mikołaja.

– Wspaniale. Też umysł ścisły?

– Też się wyłamał, uwielbia rysować.

– To pewnie przejmie pałeczkę po tacie?

– Chyba raczej nie – odparł Jakub z dziwnym uśmiechem.

Profesor zrobił pytającą minę.

– Mikołaj jest dzieckiem z zespołem Downa.

Przez moment Jakub zobaczył u profesora pewien rodzaj zakłopotania, jakby zadał niedyskretne pytanie.

– Jest szczęśliwym i wolnym człowiekiem – dodał po chwili niezręcznej ciszy Jakub. – Nie pozna nigdy smaku rywalizacji i zawiści, które to często zdarza mi się obserwować wśród otaczających mnie ludzi. Nie będzie go zżerać ambicja, ani też nigdy nie przejdzie Mikołajowi nawet przez myśl, żeby wstydzić się przed kimś swojego ojca, bo nie spełnia jakiś oczekiwań.

Profesor milczał przez dłuższą chwilę, rozważając coś w myślach.

– To jest bardzo głębokie, co pan powiedział – zaczął profesor. – Przepraszam, że tak zareagowałem, ale nigdy nie zetknąłem się z tym problemem osobiście ani też nikt z naszych przyjaciół nie miał tego problemu. Przepraszam, iż mówię „problemu”…

– Absolutnie nic się nie stało panie profesorze, a tak między nami to jest problem, nie ma co udawać, że nie jest. Z drugiej strony wszystko, co nas konfrontuje z ograniczeniami, jest dla nas jakimś wyzwaniem.

– Ma pan całkowitą rację – przyznał profesor. – Tak było z pana siostrą po wypadku. Widziałem przez wiele lat ten dramat. Chociaż oczywiście obiektywnie patrząc, miała bardzo dużo szczęścia, że wyszła z tego wypadku – można powiedzieć – prawie cało.

– Niestety – nie do końca. Został lekki niedowład lewej ręki plus inne problemy. Ale pod względem osobistym jest bardzo zrealizowaną osobą. Witek długo miał, a może nadal ma, ogromne poczucie winy w związku z tym wypadkiem, chociaż to nie była jego wina, a tamtego kierowcy. Najważniejsze, że przeżyli, mają rodzinę, dom, dzieci. Witek na każdym kroku nieba chce przychylić mojej siostrze, choć z wiolonczelą oczywiście już koniec. Może jej kariera nie rozwinęła się tak, jak mogła, ale mają za to dwóch wybitnie uzdolnionych muzycznie synów. Czasem ktoś inny realizuje za nas nasze marzenia…

Profesor zmyślił się i posmutniał.

– Przypominam sobie takie zdarzenie, które miało miejsce może dwa lata przed wypadkiem Karoliny. Gościł wtedy u mnie znajomy dyrygent z ówczesnej Czechosłowacji. Do Polski w tym samym czasie przyjechał także inny mój przyjaciel, japoński pianista. Postanowiłem przedstawić im pewną młodą, bardzo uzdolnioną wiolonczelistkę. Razem z Karoliną przyjechała też wtedy państwa mama. Karolina grała partie wiolonczelowe z Dworzaka, Waltona, Lutosławskiego, a na koniec zagraliśmy razem Sonatę Rachmaninowa. Gdy zapadła cisza, dyskretnie obserwowałem miny tych panów. Nie musieli nic mówić, ich miny mi wystarczyły – profesor znów się zamyślił. – Przepraszam, że zdobędę się na taką szczerość wobec pana, ale dobrze znałem pana ojca i mamę i śledziłem uważnie drogę artystyczną Karoliny. Powiem panu coś osobistego, bo pan również rozmawia ze mną bardzo szczerze, a Karolina nie jest mi osobą obojętną. Kiedyś Karolina zaprosiła mnie na koncert swojego starszego syna, a to jest pianista, więc mój instrument, mój żywioł. Po koncercie żartowaliśmy, gratulowałem jej i jej synowi – profesor spojrzał poważnie na Jakuba. – Ale nie powiedziałem jej wówczas czegoś, na co chyba liczyła. Nie powiedziałem czegoś nieszczerego. Jej młodszy syn gra na skrzypcach, też go słyszałem. Jest zdolny, na pewno, choć nie jestem tu ekspertem – profesor zawiesił głos. – Ale to nie są talenty na miarę ich matki… Przykro mi tak to ujmować… Karolina była wybitnie zdolna. Taki talent zdarza się raz na dekadę a może rzadziej. Jestem przekonany, że gdyby nie ten wypadek, to wyjechałaby na studia do Londynu i teraz grała z najlepszymi muzykami na świecie, z najlepszymi orkiestrami jako solistka. Taki stary piernik jak ja, dużo by dał, żeby mieć choć jednego takiego ucznia pianistę, jaką ona była wiolonczelistką. – Profesor znów się zamyślił. – Wie pan, zastanawiające jest dla mnie to, iż Karolina już nigdy więcej nie skontaktowała się ze mną od czasu tamtego koncertu…

Jakub badawczo przyglądał się rozmówcy.

– To prawda, ma pan rację. Karolina już nigdy później nie była tą osobą sprzed wypadku. Na inne tematy nie mogę się jednak wypowiadać, panie profesorze.

Przez chwilę mężczyźni siedzieli w skupieniu, milcząc.

– To ja przepraszam, że pozwoliłem sobie na zbyt osobiste refleksje na temat pana siostry… Mam nadzieję, iż pana nie uraziłem, że się pan nie gniewa?

– Skądże – Jakub uśmiechnął się ciepło.

Mężczyźni jeszcze chwilę rozmawiali na błahe tematy, zanim udali się na oględziny domu. Po niespełna godzinie profesor odprowadził gościa do furtki.

– A jeżeli pan się nie obrazi, to zapytam, bo tylko w przybliżeniu wiem, z którego jest pan rocznika?

– Z 30-tego, ze stycznia. Za chwilę skończę 85 lat – zaśmiał się profesor.

– Powiem panu szczerze, że odkąd pana poznałem, to prawie się pan nie zmienił.

– To jest straszne, co pan mówi, to mnie przeraża – profesor zrobił wyreżyserowaną minę, udając przestraszonego. – Przecież w życiu należy się zmieniać, ewoluować.

– Chodzi mi o pana energiczność, aurę i wygląd.

– Jest pan bardzo miły. To faktycznie jakiś cud, iż czuję się nadal dobrze i nic poważnego mi nie dolega. Nawet moja młodsza o dziesięć lat małżonka skarży się ciągle na coś. Teraz akurat ma krótkie wakacje u starszego syna w Wiedniu.

– Jeszcze raz dziękuję panie profesorze za pamięć. Kiedy będę miał chwilę wolnego czasu zadzwonię i umówimy się na pomiary.

Jakub uścisnął wysuniętą dłoń profesora, a tamten przytrzymał jego rękę drugą dłonią.

– Cieszę się, że jest pan tak radosnym i zrealizowanym człowiekiem.

Profesor stał przez dłuższą chwilę, patrząc na odjeżdżający samochód. To spotkanie i ta rozmowa wprawiły go w dziwny nastrój. Niespodziewanie pomyślał o swoich synach, o ostatnim spotkaniu ze starszym oraz telefonicznej rozmowie z młodszym. Fakty, kurtuazja i suche fakty – westchnął. Samochód zniknął na końcu ulicy, a on w zamyśleniu zamknął za sobą furtkę…

Nie widziałem tego człowieka siedem lat, nigdy nie był mi nikim bliskim, a teraz, ta rozmowa, taka prawdziwa, taka ważna… Humanista, prawdziwy humanista. No cóż, czasem ktoś inny realizuje za nas nasze marzenia… ktoś inny – pomyślał, idąc po schodach.