Biskup Adam Sawicki – Kościół w walce z komunistycznym prześladowaniem wiary
Krzysztof Piotr Sawicki lokrotnie przytaczał słowa Pawła VI: Biskup Adam Sawicki – Kościół w walce z komunistycznym „Człowiek naszych czasów chętniej słucha świadków aniżeli nauczycieli; a jeśli prześladowaniem wiary W jednym z wierszy Słowackiego znajdujemy obraz tłumu, idącego i krzyczącego: Polska! Polska!, a następnie Boże! Ojczyzna! Ojczyzna! Bóg spojrzał na idących i zapytał: Jaka?1 To pytanie powtarza się w naszej literaturze od stuleci. Na przestrzeni wieków zmieniało się samo znaczenie pojęcia „ojczyzna”, różnie definiowano też patriotyzm w zależności od przyjętego światopoglądu, opcji politycznej, przynależności do różnych grup społecznych itd. „Troska o dobro wspólne, jakim jest niepodległa i wolna Polska, wyraża się nie tylko przez ofiarę z życia czy walkę o wolność z bronią w ręku, ale przede wszystkim przez wierne trwanie i mozolne głoszenie prawdy o wolności. A prawdziwą wolność mierzy się stopniem gotowości do służby i do daru z siebie” – jak mawiał Jan Paweł II (homilia Jana Pawła II na zakończenie Międzynarodowego Kongresu Eucharystycznego, Wrocław, 1. czerwca 1997 r.). Papież Jan Paweł II zostawił po sobie ogromną spuściznę nauczania, w tym także dziedzictwo troski o pamięć o przeszłości naszej Ojczyzny. Wie1 Utwór Juliusza Słowackiego nie posiada tytułu, dlatego jest znany pod incipitem „Szli krzycząc: Polska! Polska!”. Stanowi część zbioru Przypowieści i epigramaty. Poeta uderza w wady narodowe Polaków, które doprowadziły do upadku ojczyzny. Źródło: https://poezja.org/wz/interpretacja/3463/Szli_krzyczac_Polska_Polska. (dostęp: 22.07.2025 r.).
nauczycieli, to dlatego, że są świadkami”, zaznaczając, że autentyczna postawa zaangażowania także w życie społeczno-polityczne, zgodna z wyznawaną wiarą, jest najlepszym świadectwem także troski o wolność i niepodległość Ojczyzny2. Dzieje archidiecezji wileńskiej głęboko związane są z rozwojem litewskiej państwowości, z procesem wrastania kraju w cywilizację chrześcijańskiej Europy. W 1253 r., staraniem króla Mendoga założono diecezję, nazwaną „litewską”, a podległą bezpośrednio papieżowi. Z okazji koronacji Mendoga w Wilnie wzniesiono pierwszą katedrę. Nieszczęśliwie ten prapoczątek chrześcijaństwa na Litwie zamarł, a jego dziedzictwa nie przejęły następne pokolenia. Dopiero wielki książę Jagiełło, kiedy w 1387 r. przyjmował chrzest, założył pierwsze parafie, a w stolicy wzniósł murowaną katedrę. W 1388 r. założono diecezję wileńską, powołano kapitułę katedralną, Wielkie Księstwo Litewskie zaczęło trwale włączać się w życie chrześcijańskiej Europy. W XV w. rozwijające się coraz bardziej Wilno stawało się znaną, chrześcijańską stolicą, którą w końcu przyozdobiła chwała świętości: tu żył i został pochowany św. Kazimierz (1458-1483). Tu w okresie Reformy katolickiej jezuici założyli w 1579 r. pierwszą na Litwie
Pasterze niezłomni i błogosławieni, (red.) ks. A. Proniewskiego, Białystok 2020, s. 10.
i jedną z najstarszych w regionie, szkołę wyższą. W 1795 r., po trzecim rozbiorze Rzeczpospolitej, terytorium diecezji wileńskiej znalazło się w granicach Imperium Rosyjskiego. Władze świeckie zlikwidowały diecezję, która później, w 1798 r. została włączona do prowincji mohylewskiej. Przez cały XIX w. diecezja wileńska tylko w krótkich odcinkach czasowych rządzona była przez biskupów ordynariuszy, najczęściej przez administratorów tymczasowych lub wikariuszy kapitulnych. W 1918 r., gdy Litwa ogłosiła niepodległość, zmieniały się władze, a atmosfera wzajemnej wrogości między narodami narastała, diecezja wileńska doznała wielkich napięć. W latach 1918-1925 jej pasterzem był biskup Jerzy Matulewicz, który w 1987 r. został ogłoszony błogosławionym. W trakcie trwającego polsko-litewskiego konfliktu o Wilno, w 1925 r. Polska podpisała konkordat ze Stolicą Apostolską, w wyniku którego powołano na nowo diecezję wileńską na terytorium, które przed trzecim rozbiorem ją stanowiło, a teraz należało do Polski. Na pozostałym jej dawnym obszarze powstała nowa diecezja koszedarska. Gdy w 1939 r. Wilno i Wileńszczyzna stały się częścią Litwy, granice państwowe przestały pokrywać się z granicami archidiecezji. Kolejne okupacje: sowiecka, niemiecka i w końcu znowu sowiecka zakłóciły normalne zarządzenie kościelne na terenie Litwy, Polski i Białorusi. Przez kolejne półwiecze archidiecezja była zarządzana przez administratorów3. https://www.vilnensis.lt/archidiecezja/ historia/?lang=pl. (dostęp: 21.07.2025 r.).
Po II wojnie światowej, gdy przedwojenna Archidiecezja Wileńska została podzielona granicami państwowymi, wyznaczonymi przez Wielką Trójkę – Wielką Brytanię, USA i Związek Sowiecki w Tehranie, Jałcie i Poczdamie, w granicach nowo utworzonej Polski Ludowej znalazł się jej skrawek. Arcybiskup Romuald Jałbrzykowski, Metropolita Wileński, wyrzucony siłą przez Sowietów z Wilna latem 1945 r., został zmuszony do organizacji życia kościelnego w nowych, powojennych, komunistycznych już czasach. Wszystko, co czynił, czynił z miłości do Boga i Kościoła, powierzonego mu Ludu Bożego. Ale tą miłością ogarniał także wszystko to, co polskie i narodowe. Także jego następcy na stolicy biskupiej w Białymstoku, choć nigdy nie zostali ordynariuszami diecezji, bo wciąż pełnili „jedynie” funkcję administratorów apostolskich Archidiecezji Wileńskiej z siedzibą w Białymstoku: bp Władysław Suszyński i bp Adam Sawicki, oni także nie tylko kultywowali „tradycje wileńskie”, ale świadectwem swego życia potwierdzali to, że służą Bogu i Ojczyźnie. Dopiero w 1989 r. do Wilna wrócił, po latach wygnania, prawowity pasterz diecezji – arcybiskup Julijonas Steponavičius4. Biskup Adam Sawicki urodził się 1. listopada 1885 roku5 w rodzinie szlacheckiej w zaścianku Subiele w parafii Gierwiaty, w dekanacie worniańskim w powiecie wileńsko-trockim. Jego ro-
dzice, Maciej i Józefa z domu Korczak-Gulbińska, posiadali duże gospodarstwo. To umożliwiło kształcenie syna, który uczył się najpierw w Oszmianie, a następnie w gimnazjum w Wilnie. W czasie nauki w tym mieście mieszkał u swego stryja. W 1904 roku starał się o przyjęcie do Seminarium Duchownego w Wilnie, ale nastąpiło to dopiero w styczniu 1905 roku, kiedy to biskup wileński Edward Ropp uzyskał od władz carskich zwiększenie limitu przyjęć do Seminarium o 15 miejsc6. Przyjęto wówczas 12 kandydatów, a wśród nich Władysława Kurpis Grabowskiego, który tak napisał o Adamie Sawickim: „Z alumnem Sawickim poznałem się bardzo szybko i byliśmy przez cały czas dobrymi kolegami, mimo że przedtem w ogóle się nie znaliśmy (…). Wyróżniał się on spośród kolegów. Był to miły, różowy blondynek, średniego wzrostu i bardzo dobrego charakteru, o wybitnych zdolnościach umysłowych. W ciągu czterech lat razem przebytych – nie zauważyłem, by się z kimkolwiek pokłócił lub poróżnił. Słowem, zachowanie się Jego było wzorowe. Głęboko religijny, nie manifestował się nigdy ze swoją pobożnością, a mimo to miłość Chrystusowa promieniała z niego”7. W chwili wstąpienia Adama Sawickiego do Seminarium Duchownego rektorem był ks. Karol Bajko, a pod koniec
Pasterze niezłomni i błogosławieni… op. cit., s. 10.
A. Kozyrska, Arcybiskup Edward Ropp. Życie i działalność (1851-1939), Lublin 2004, s. 50.
W schematyzmach Archidiecezji Wileńskiej z lat 1929-1939 oraz w niektórych publikacjach mamy błędnie podany rok urodzenia 1887.
[R. Jeżewska] M. Picewicz, Wielkość w prostocie. Wspomnienia o śp. Biskupie Adamie Sawickim Administratorze Apostolskim w Białymstoku, Poznań 1978, ss. 19-20.
studiów rektorem był ks. Jan Uszyłło, mianowany przez bp. Edwarda Roppa w 1907 r.8 W tymże roku władze carskie wydaliły tego pasterza z diecezji. Dlatego święcenia kapłańskie Adam przyjął 4. czerwca 1908 r. w Kownie z rąk biskupa żmudzkiego, Kaspra Felicjana Cyrtowta9. Diecezją wileńską bowiem rządził jako administrator apostolski ks. prałat Kazimierz Michalkiewicz. Po święceniach ks. Adam został skierowany na dalsze studia do Akademii Duchownej w Petersburgu. Ukończył je w 1912 r. ze stopniem kandydata teologii. Zrezygnował z ubiegania się o stopień magistra, gdyż nie chciał składać egzaminu z historii Rosji i języka rosyjskiego. Przez jakiś czas był także prefektem Seminarium Nauczycielskiego, a w sądzie biskupim – obrońcą węzła małżeńskiego. W 1916 r. został profesorem teologii dogmatycznej w Seminarium Duchownym. Wykładał też homiletykę i język polski10. Po wskrzeszeniu w 1919 r. przez Józefa Piłsudskiego w Wilnie uniwersytetu i nadaniu mu imienia Uniwersytetu Stefana Batorego rozpoczęły się prace nad organizacją w nim Wydziału Teologicznego, a wkrótce także nad uzgodnieniem relacji między Wydziałem i Wileńskim Seminarium Duchownym. W. Meysztowicz, Gawędy o czasach i ludziach, wyd. 4, Londyn 1993, ss. 195-198; T. Krahel, Martyrologia duchowieństwa archidiecezji wileńskiej 1939-1945, Białystok 2017, s. 424.
Niektórzy podają błędnie rok 1911 jako datę święceń kapłańskich. Ordo divini officii (…) Dioecesis Vilnensis (…) pro Anno Domini MCMXVIII compositus, Vilnae 1917, [współoprawne] 1918. Hierarchia catholica, ss. 10-11, 102.
Wzajemne relacje i powiązania Seminarium i Wydziału zostały uzgodnione w 1925 r. Były korzystne dla obu stron. Alumni bowiem byli wpisywani w poczet studentów Wydziału i uzyskiwali absolutoria i stopnie magisterskie. Przez to Archidiecezja Wileńska zyskiwała kapłanów o wyższych kwalifikacjach intelektualnych, a Wydział natomiast miał przez to studentów. Przy tym obie uczelnie zachowywały swoją samodzielność i nie ograniczało to władzy biskupa ordynariusza nad Seminarium11. Gdy w 1926 r. Arcybiskupem Metropolitą Wileńskim został Romuald Jałbrzykowski, w roku następnym powołał on ks. Sawickiego na kanclerza Kurii Metropolitalnej. W tej sytuacji, mając tak odpowiedzialne stanowisko, zaprzestał wykładać w Seminarium i na Wydziale12. W czasie II wojny światowej działał w Armii Krajowej, za co był więziony przez Niemców w latach 1942–1944. Deportowany przez władze sowieckie, od 1945 r. przebywał w Białymstoku, na terenie części archidiecezji wileńskiej, znajdującej się w Polsce, gdzie w latach 1955–1962 był jej wikariuszem generalnym i kapitulnym. 23. listopada 1962 r. został mianowany biskupem ty11 B. Żongołłowicz, Wydział Teologiczny U.S.B. w okresie 1919-1929 r., [w:] Księga pamiątkowa ku uczczeniu CCCL rocznicy założenia i X wskrzeszenia Uniwersytetu Wileńskiego, t. 2: Dziesięciolecie 1919 1929, Wilno 1929, ss. 203-251; T. Krahel, Vilniaus kunigu seminarijos rysiai su Steopno Batoro Universiteto Teologijos Fakulteto, [w:] Ne save pacius skelbiame, (red.) D. Dikevicius, I. Gudauskiene, Vilnius 2018, ss. 15-24.
T. Krahel, Martyrologia duchowieństwa Archidiecezji Wileńskiej 1939-1945, Białystok 2017., s. 361.
tularnym Turres Concordiae i administratorem apostolskim części archidiecezji wileńskiej z siedzibą w Białymstoku. Sakrę biskupią przyjął 2. czerwca 1963 r. z rąk arcybiskupa Antoniego Baraniaka13. W chwili nominacji na biskupa był już w podeszłym wieku. Biskup Adam Sawicki zmarł 21. maja 1968 roku po długiej i ciężkiej chorobie. Uroczystościom pogrzebowym przewodniczył Prymas Polski, kard. Stefan Wyszyński oraz kilkunastu biskupów, bardzo wielu kapłanów i licznie zgromadzeni wierni. Ksiądz Prymas w swoim kazaniu powiedział: „Oddamy ziemi ojczystej, ziemi krzyżów i cierpień, ziemi udręczonej, ale ukochanej – jej Syna, Biskupa Adama, który życiem swoim, przykładem, cierpieniem, słowem Bożym – nieustępliwie, bez zdrady służył millenijnej Ojczyźnie. O Jego służbie mało wiedzieliśmy. Są sprawy, o których można mówić dopiero w takiej chwili … Dlatego odsłaniamy dziś prawdę o człowieku, kapłanie i biskupie, który znał swoje obowiązki wobec Ojczyzny. W czasie okupacji służył jej wszystkimi siłami, cierpieniem i więzieniem. Wyznawał swoją wierność Zmarły abp R. Jałbrzykowski wyznaczył na swego następcę bp. W. Suszyńskiego albo prałata A. Sawickiego. Wydział do Spraw Wyznań uważał za konieczne, w celu utrzymania kontroli nad duchowieństwem, usunięcie: kierującego diecezją białostocką ks. Adama Sawickiego i bp. Suszyńskiego rektora Wyższego Seminarium Duchownego (za wychowywanie alumnów w nienawiści do władzy ludowej). http://www. AIPN, 0445/132, Sprawozdanie z pracy Wydziału VI WUds.BP w Białymstoku za I kwartał 1956 r., 29 III 1956 r., k. 262-263; http://www.APB, KW PZPR w Białymstoku, 639, Ocena działalności Kurii biskupich na teranie woj .białostockiego, k. 377; Pasterze niezłomni i błogosławieni, (red.) ks. A. Proniewski, Białystok 2020, s. 10.
Bogu i Ojczyźnie, i umiał umierać za prawa ojczyste. Żegnamy w tej chwili Biskupa, kapelana wojskowego AK, żołnierza i prawdziwego miłośnika ziemi ojczystej, jej praw i mowy”14. Został pochowany obok katedry białostockiej. 11. listopada 1937 r. został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski15. Jako biskup administrator apostolski Archidiecezji w Białymstoku, bp. Adam Sawicki służył kilkanaście lat (1955-1968). Do najbardziej tragicznych wydarzeń w dziejach archidiecezji wileńskiej, które do lat 1939-1945 miały charakter polski, należał marzec 1942 roku. 3. marca 1942 r. Gestapo i litewska Sauguma uwięziło 13 polskich profesorów i 81 alumnów wileńskiego Seminarium Duchownego oraz Wydziału teologicznego, a także 14 polskich księży, pracujących w Wilnie i 2 księży, związanych z Seminarium Duchownym. W ciągu jednego dnia w więzieniu znalazło się 29 kapłanów i 81 kleryków. Profesorowie zostali wywiezieni do Wiłkowyszek na Litwie Kowieńskiej i tam byli internowani w gmachu litewskiego seminarium duchownego, aby potem w październiku skierowano ich do obozu pracy w Szałtupiu koło Kowna. Niektórzy przebywali jeszcze w obozach w Poniewieżyku i Prowieniszkach, także na Litwie Kowieńskiej. Natomiast alumni 5. maja 1942 r. zostali przeznaczeni do wywie-
zienia na roboty do Niemiec. Dnia 22. marca 1942 r. gestapo aresztowało metropolitę wileńskiego, arcybiskupa Romualda Jałbrzykowskiego i kanclerza Kurii Arcybiskupiej, ks. Adama Sawickiego. Zostali internowani w klasztorze litewskich Marianów w Mariampolu na Litwie Kowieńskiej i przebywali tam do sierpnia 1944 r. Dopiero wtedy abp R. Jałbrzykowski powrócił do swojej stolicy biskupiej w Wilnie, którą w lipcu 1944 r. zajęła Armia Czerwona16. Natomiast 26. marca 1942 r. zostali uwięzieni polscy zakonnicy (około 60) i prawie wszystkie polskie zakonnice z Wilna (około 230). Później uwięziono polskie dominikanki wileńskie. Przez pewien okres przetrzymywano aresztowanych w więzieniu na Łukiszkach. Część uwięzionych zwolniono, a innych wywieziono do obozów na Litwie. Na czele archidiecezji wileńskiej stanął litewski abp, Mecislovas Reinys17, który usunął Patronat Polski z Mszału i Brewiarza18. W miejsce polskiego seminarium duchownego otworzono nowe, ale tylko dla kleryków narodowości litewskiej i białoruskiej. Rektorem seminarium został ks. Vladyslovas Tuluba19. Obecny okres w dziejach archidiecezji wileńskiej zaczął się 24. grudnia 1991 r., kiedy papież Jan Paweł II przeorganizował podział terytorialny archidiecezji po odzyskaniu przez Litwę
[R. Jeżewska] M. Picewicz, Wielkość w prostocie… op. cit., s. 167.
18. lipca został aresztowany przez NKWD, skazany na 10 lat więzienia i był więziony we Włodzimierzu koło Moskwy.
P. Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965–1999, Warszawa 2000; T. Krahel, Ksiądz Adam Sawicki, późniejszy biskup w Białymstoku, „W Służbie Miłosierdzia”, nr 1/2006.
http://www.kworum.com.pl/art7286,kosciol_litewski_a_polacy.html. (dostęp: 22.07.2025 r.).
„Kurier Wileński” z 23.03.2011 r.
T. Trahel, Tragiczny marzec 1942 r., https://opoka.org.pl/biblioteka/T/TH/THW/marzec_1942.html. (dostęp: 21.07.2025 r.)
niepodległości. Wilno stało się metropolią, do której należą diecezje koszedarska i poniewieska. Pierwszym metropolitą wileńskim został arcybiskup Audrys Juozas Bačkis, który 21. lutego 2001 r. uzyskał godność kardynalską. Po latach przymusowej ateizacji i prześladowań wiernych odbudowano w archidiecezji struktury kościelne, podjęto pracę duszpasterską, katechetyczną i charytatywną. Na wileńskich szkołach wyższych stopniowo rozwija się duszpasterstwo akademickie. Przez wieki teren diecezji zamieszkiwali ludzie różnych kultur i narodów. Dawne Wilno słynęło z tolerancji religijnej, zaś w czasach najnowszych stało się ważnym ośrodkiem ekumenicznym. Szczególne znaczenie ma tu, ukształtowane historycznie, sąsiedztwo prawosławia: Wielkie Księstwo Litewskie zajmowało terytorium pogranicza wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa. Zarówno katolicy, jak i prawosławni uznają obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej – Matki Miłosierdzia za cudowny. Od XVII w. pielgrzymi napływają do tego najważniejszego w archidiecezji sanktuarium. W 1997 r. nawiedził je patriarcha moskiewski Aleksy II. Jego spotkanie i modlitwa wspólna z arcybiskupem wileńskim Audrysem Juozasem Bačkysem miały duże znaczenie dla dialogu Kościołów wschodniego i zachodniego20. Najważniejszym wydarzeniem była wizyta apostolska papieża Jana Pawła II na Litwie, jego modlitwa w archikatedrze i w Ostrej Bramie. Jego słowa i obecność natchnęły ważne zmiany na drodze odnowy Kościoła i społe-
czeństwa po dekadach życia w warunkach totalitarnych. 5. kwietnia 2013 r. papież Franciszek mianował metropolitą arcybiskupem wileńskim ks. Gintarasa Grušasa, jego ingres do archikatedry miał miejsce 23. kwietnia – w dzień wspomnienia patrona archidiecezji – św. Jerzego21. Po zakończeniu II wojny światowej do Wilna powrócił abp Romuald Jałbrzykowski, który 25. stycznia 1945 r. został aresztowany przez NKWD22. Umieszczono go wraz z kanclerzem Kurii, ks. Adamem Sawickim w więzieniu przy ul. Ofiarnej. Zwolniono abp Romualda Jałbrzykowskiego po paru miesiącach i w lipcu wydalono do Polski w nowych granicach; osiadł w Białymstoku, który należał do archidiecezji wileńskiej i tu zorganizował wileńską Kurię Arcybiskupią i seminarium duchowne oraz zarządzał należącą do Polski częścią archidiecezji wileńskiej (5,5 tys. km2, 63 parafie)23. W 1950 r. komuniści litewscy zamknęli katedrę wileńską. Z 29. na 30. czerwca 1950 r. wysadzono w powietrze figury świętych, stojących na szczycie fasady, usunięto liczne stare pamiątkowe napisy w języku polskim i przekształcono w galerię obrazów. Zamknięto większość kościołów wileńskich, w kościele św. Kazimierza urządzono Muzeum Ateizmu, a Pałac Arcybiskupi stał się siedzibą Prezydium Najwyższej Litewskiej Republiki Sowieckiej. Niestety komunistyczna antykatolicka polityka na Litwie
ja/historia/?lang=pl.
J. Czerniakiewicz, Repatriacje ludności polskiej z ZSRR 1944-1948, Warszawa 1987.
21.07.2025 r.).
(dostęp:
Ibidem.
Z. Fijałkowski, Kościół katolicki na ziemiach polskich w latach okupacji hitlerowskiej, Warszawa 1983.
nie zbliżała do siebie katolików polskich i litewskich. I to wyłącznie z winy Litwinów i duchownych litewskich, którzy teraz pod każdym względem dominowali w Wilnie, także w sferze religijnej. W 1981 r. dotarł na Zachód dokument zatytułowany: List otwarty w sprawie religijnych praw Polaków na Litwie, opublikowany m.in. przez Tydzień Polski 7. lutego 1981 r., w którym autorzy opisują trudną sytuację Polaków-katolików w Wilnie i na Wileńszczyźnie. Po pięciu latach w 1986 r., w paryskiej „Kulturze” w związku z brakiem poprawy sytuacji ukazuje się artykuł, w którym Józef Mirski pisze: „Trudno jest pisać o wymienionych wyżej faktach. Lecz też nie można o nich milczeć właśnie dlatego, że w interesie Litwinów i Polaków leży porozumienie wzajemne i przyjaźń. Nie można jej jednak budować na przemilczaniu tego, co w nią uderza i służy wzbudzaniu wrogości. Bo choć jest to dziełem ludzi o ograniczonych umysłach, u których motywacja etniczna góruje nad etyczną, to jednak rzutuje to na całość obu społeczności, litewskiej i polskiej. Katolicy litewscy zyskali sobie sympatię w świecie dzięki swej odwadze w obronie praw ludzi wierzących (na sowieckiej Litwie). W Wilnie nie było biskupa katolickiego do 1989 r. Papież Jan Paweł II 10. marca 1989 r. mianował arcybiskupem metropolitą wileńskim Julionasa Steponaviciusa, litewskiego księdza, któremu święcenia biskupie udzielił abp Jałbrzykowski w 1936 r., od 1957 r. administratora sowieckiej części archidiecezji wileńskiej. Kolejnym metropolitą był Audrys Juozas Backis (1991-2013), urodzony w Kownie duchowny litewski, wychowany na emigracji, który po ukończeniu katolic-
kich uczelni rzymskich od 1964 r. pracował w watykańskiej służbie dyplomatycznej. Obecnie metropolitą wileńskim jest Gintaras Grusas, także wychowany na emigracji w USA. Papież Jan Paweł II zadecydował, żeby archidiecezja wileńska została włączona do litewskiej prowincji kościelnej, mianował dwóch litewskich kardynałów. Papież Jan Paweł II przyczynił się także do beatyfikacji abp Jerzego Matulewicza i beatyfikował go 28. czerwca 1987 r., nadając uroczystościom charakter litewski, ogłaszając go jednym z patronów Litwy – tylko Litwy, chociaż życie abpa Matulewicza było bardzo długo związane z Polską i Polakami. Na Litwie po II wojnie światowej, po zajęciu przez ZSRS, obok gwałtownych kampanii antyreligijnych (represje, infiltracja i rozbijanie od wewnątrz Kościoła, wychowywanie młodzieży jako „nieprzyjaciół Boga”, wszelkiego rodzaju muzea ateizmu) następowała wyraźna sakralizacja polityki. Jej przejawami były dogmatyzacja ideologii i absolutyzacja władzy bolszewickiej, czemu towarzyszyło stworzenie systemu wierzeń, rytuałów, symboli i obrzędów, które nadawały charakter sakralny wydarzeniom i protagonistom Rewolucji”24. Kolejne przesunięcie granic Polski na zachód25 sprawiło, że G. Tassani, Nuova Storia Contemporanea, Roma, nr 1/2002; Z. Grzegorowski, Służby specjalne a bezpieczeństwo państwa polskiego, Toruń 2013.
Pierwsze nastąpiło w II połowie XVII w., następne wraz z zaborami 1772, 1793 i likwidacją państwowości w 1795 r., dalsze – po upadku Księstwa Warszawskiego wraz z podziałem nowego zaboru rosyjskiego na Królestwo Polskie i ziemie bezpośrednio włączone do Cesarstwa Rosyjskiego jako jego „zachodnie gubernia”. W wyniku I wojny światowej odrodzone
centralny ośrodek maryjny Litwy historycznej, zachowując ślady polskości, ze zrozumiałych względów stał się domeną litewskiego Kościoła katolickiego w ramach przywróconej do życia archidiecezji wileńskiej. O Ostrej Bramie pamiętają emigranci, zarówno polscy, jak i litewscy. W 1992 r. została utworzona Kapituła Ostrobramska, a coroczne główne uroczystości ku czci Matki Bożej Miłosierdzia, jako patronki miasta, wyznaczono na 16. listopada26. Dla Wilna szczególne znaczenie miała pielgrzymka Jana Pawła II na Litwę wczesną jesienią 1993 r., podczas której 4 września wieczorem papież odwiedził Ostrą Bramę, przewodnicząc modlitwie różańcowej oraz przemawiając w trzech językach – litewskim, polskim i białoruskim. Podkreślił znaczenie sanktuarium w dziejach tych narodów, a także ukraińskiego i nawiązał do zbliżającego się jubileuszu 75-lecia koronacji obrazu Matki Miłosierdzia27. W wystąpieniu unikał wszelkich zadrażnień, stąd nie nazwał Maryi ani Królową Korony Polskiej, co mogłoby urazić dumę narodową aktualnych gospodarzy, państwo zdołało odzyskać stosunkowo korzystną (?) wschodnią granicę, którą zniweczyły układy jałtańskie Stalina z Rooseveltem i Churchillem, M. Kosman, Polska – Litwa. Z odległej i bliższej przeszłości, Poznań 2007, s. 183.
Ibidem.
Matka Boża Miłosierdzia. Sanktuarium Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku – Kamiennej [b.m.d.]. W 75. rocznicę koronacji obrazu z Ostrej Bramy ukazała się okolicznościowa publikacja, której część pierwsza (ss. 9-46) ma charakter dokumentacyjno-historyczny, Z Maryją w trzecie tysiąclecie, (red.) E. Materski, T. Siudy, J. Karbownik, Skarżysko-Kamienna-Ostra Brama 2002.
ani Wielką Księżną Litewską. Pozostało czysto religijne odniesienie do funkcji patronki chrześcijaństwa. Prymas Polski Stefan Wyszyński, jeden z najznakomitszych księży Kościoła polskiego w jego tysiącletnich dziejach, wspomina, że na początku XX w. w harmonijnych tradycjach współżycia polsko-litewskiego w tych samych rodzinach trwał kult tej samej Matki Bożej w obu wielkich wizerunkach: „Ojciec mój z upodobaniem jeździł na Jasną Górę, a matka moja – do Ostrej Bramy. Razem się potem schodzili w nadbużańskiej wiosce, gdzie się urodziłem, i opowiadali wrażenia ze swych pielgrzymek […]. Jeżeli co na ten temat ich różniło, to wieczny dialog, która Matka Boża jest skuteczniejsza: czy ta, co w Ostrej świeci Bramie, czy ta, co Jasnej broni Częstochowy… A w domu nad moim łóżkiem wisiały dwa obrazy: Matki Bożej Częstochowskiej i Matki Bożej Ostrobramskiej. I chociaż w onym czasie do modlitwy skłonny nie byłem […], to jednak po obudzeniu się długo przyglądałem się tej Czarnej Pani i tej Białej. Zastanawiało mnie tylko, dlaczego jedna jest czarna, a druga – biała. To są najbardziej odległe wspomnienia z mojej przeszłości”28. Jan Paweł II, dziękując patriarsze Konstantynopola, który napisał Drogę Krzyżową w 1994 r., podkreślił mądrość, wyrażoną w jego modlitwach i medytacjach tradycji wschodniej i sam stwierdził: „Myślałem o tych innych Koloseach tak licznych, o tych Fragment przemówienia prymasa Stefana Wyszyńskiego w Zuzeli 13. czerwca 1971 r. – w roku jego 70. rodzin, „Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie” 7-9/1974; A. Micewski, Stefan Kardynał Wyszyński (1901-1981), Warszawa 2000, s. 13.
innych Górach Krzyży, znajdujących się z tamtej strony, poprzez Rosję europejską, aż po Syberię. Tyle Gór Krzyży, tyle innych Koloseów nowych czasów. Chciałbym powiedzieć dzisiaj temu mojemu bratu z Konstantynopola, tym wszystkim naszym braciom Wschodu: Najdrożsi! My jesteśmy zjednoczeni! Jesteśmy zjednoczeni w tych męczennikach, między Rzymem, Górą Krzyży, Wyspami Sołowieckimi ( w tekście upowszechnionym przez Watykan nazwę tę opatrzono przypisem:
także was; słuchali i otrzymali moje słowo, otrzymają także wasze. Otrzymają! Nie ma innego wyjścia! Nikt nie ma słów życia wiecznego! Tylko On! Tylko Jezus! Tylko jego Krzyż”29. Przemówienie wydaje się istotne, ponieważ jest pierwszym tak wyraźnym sformułowaniem idei uczczenia pamięci chrześcijańskich męczenników XX w., przy okazji zamykającego to stulecie Wielkiego Jubileuszu. Papież zalecał także, aby Kościoły lokalne gromadziły dokumentację o tych, którzy ponieśli męczeństwo. Ofiary prześladowań religijnych XX w. cierpiały i ginęły w obronie autonomii własnego sumienia.
Parole improvvisate del Santo Padre al termine della VIA CRUCIS al Colosseo (Venerdi Santo, 1-o aprile 1994), „Sala Stampa Vaticana”, 2. kwietnia 1994. https://www.vatican.va > documents. (dostęp: 22.07.2025 r.).
Phil Butler