Strona główna › „Tygiel” 1–2 (88–89) / 2026 › ESEJ. Podróże w czasie do epoki ZSRR we współczesnym filmie i serialu rosyjskim (1992-2024), cz. 2
ESEJ

Podróże w czasie do epoki ZSRR we współczesnym filmie i serialu rosyjskim (1992-2024), cz. 2

Wojciech Kajtoch · „Tygiel” 1–2 (88–89) / 2026

Cz. 2. Wędrówki w czasach wojny – o niektórych filmach wojennofantastycznych i ich wychowawczej (propagandowej) funkcji

Toczona przez ZSRR w latach 1941-1945 tzw. Wielka Wojna Ojczyźniana, była i jest dla świadomości rosyjskiej niezwykle ważna. Jeśli więc w latach 2008-2024 pojawiło się 6 filmów i dwa paroodcinkowe, niewielkie seriale, zawierające motyw zetknięcia się współczesnych Rosjan z realiami tamtego czasu, powinniśmy poszukać w nich istotnego sensu, przy czym innego, niż go pokazaliśmy w obrazach o podróżach do lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, będących próbami rozpoznania przyczyn, sensu i oceny upadku ZSRR.

Upadek ZSRR jako coś, co przyniosło Rosjanom wolność, a może przynieść i autentyczną potęgę, jest kształtującym się mitem założycielskim współczesnej Rosji. Natomiast zwycięstwo nad Niemcami i wyzwolenie połowy Europy, dokonane przez Wielkiego Wodza oraz jego światłych generałów, było jednym z mitów założycielskich ZSRR, który to mit od czasu pieriestrojki a potem w latach dziewięćdziesiątych uległ jednak poważnemu osłabieniu, skoro ongiś zwycięska armia musiała wycofać się z Afganistanu (i później w wojnach czeczeńskich niejednokrotnie dawała się pobić), państwo się rozpadło, a rozpowszechniana wiedza o rzeczywistym przebiegu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej wskazywała na zbrodniczą nieudolność stalinowskiego systemu, który – jak się zdaje – jedynie przeszkadzał Rosjanom w osiągnięciu zwycięstwa rozsądnym kosztem.

W ramach, mającej prawdopodobnie miejsce, ideologicznej ofensywy, rozpoczętej pod koniec drugiej wojny czeczeńskiej (1999–2009) i pierwszej prezydentury Władimira Putina (2000 –2008), kiedy to rosyjska elita władzy prawdopodobnie1 zdecydowała o tym, że Rosja powinna wrócić do swej mocarstwowej roli – wyprodukowano cztery wysokobudżetowe2 filmy i seriale (My iz buduszczego, My iz buduszczego 2, Tuman, Tuman 2) o podróżach współczesnych Rosjan do czasów wojny. Stawiam tezę, iż realizowany w nich schemat fabularny i wnioski, które widz powinien sobie z nich wyciągnąć, świadczą o tym, że były one elementem szerszych przedsięwzięć, które stary radziecki mit o zwycięskiej wojnie miały w unowocześnionej formie przywrócić i zmodyfikować tak, aby w zupełnie już innych niż radzieckie czasach, mógł dalej być elementem historycznej polityki i bieżącej propagandy. Obraz Rubież, który trafił na ekrany w 2018 roku, w warunkach nadciągającej (a w zasadzie już trwającej) wojny z Ukrainą przedłużał tendencję, a Blindaż z 2024 roku starał się ją modyfikować.

Schemat zawiera następujące elementy:

1. Zaprezentowanie współczesnych czasów, w którym młodzi bohaterowie egoistycznie dbają jedynie o sprawy bieżące.

2. Drastyczny czyn, świadczący o lekceważeniu bohaterstwa walczących w drugiej wojnie przodków.

3. Przeniesienie bohaterów w czasie i znalezienie się ich na froncie. 4. Próby powrotu do swoich czasów.

5. Nauka tego, co w czasie walki niezbędne i świadomy w niej udział. 6. Przełom ideologiczny.

7. Nagrodzenie bohaterów powrotem do współczesności.

8. Pokazanie ich zachowań, świadczących o zmianie stosunku do ojczystej historii i zasług przodków.

Jak widać, jest typowy dla – bardzo w ostatnich latach rozpowszechnionych w rosyjskiej fantastyce – historii o tzw. popadańcach3, a więc współczesnych bohaterach, którzy niespodziewanie „znaleźli się” w historycznej lub fantastycznej rzeczywistości, a przy tym prościutki, dobrze dostosowany do niesienia pedagogicznych, propagandowych sensów. Na szczęście prostota ta stwarza jednak wiele różnorodnych możliwości realizacyjnych, których należyte wykorzystanie czyni film atrakcyjnym dla widza. Konkretny film może lekko modyfikować kolejność realizacji powyższych punktów, łączyć niektóre z nich w jednym epizodzie, czasem któryś punkt bywa pominięty.

Jesteśmy z przyszłości (My iz buduszczego) Bohaterami są czterej młodzi mieszkańcy Petersburga, prowadzący na co dzień bardzo radosne życie, polegające głównie na rozrywkach (1)4, pieniędzy na które dostarcza im zajęcie, polegające na rozkopywaniu pobliskich miejsc starych bitew i sprzedawaniu znalezisk chętnym. Na kolejnych „wykopkach” znajdują pełen „skarbów” schron, a przy okazji strzelają sobie ze znalezionej broni do czaszek poległych i wykpiwają staruszkę, proszącą o znalezienie pamiątek po synu poległym w 1942 roku (2). Staruszka – najprawdopodobniej wiedźma – radzi się im wykąpać w pobliskim jeziorze; nurkują i wynurzają się w rzeczywistości wojennej (3). Na początku nie mogą w to uwierzyć, oczywiście interesuje się nimi kontrwywiad, ale w końcu zostaną uznani za rzeczywistych żołnierzy i włączeni do oddziału. Głównie jednak starają się trzymać razem i znaleźć okazję, by znowu zanurkować w jeziorze i wynurzyć się w swoich czasach (4). Muszą jednak uczestniczyć w walkach – m. in. spotykają wtedy uwięzionego przez Niemców syna staruszki, który pomaga im zbiec – samemu pozostając ma pewną śmierć; biorą też udział w natarciu i odkrywają, że w walce mogą być zacięci, odważni i skuteczni. Wreszcie zdają sobie sprawę, czym była wojna (5-6). W końcu udaje im się wykąpać i wrócić (7). Moment ostatecznego ideologicznego przełomu zobrazowany jest wymowną sceną, kiedy jeden z przyjaciół – we współczesności faszyzujący skinhead, już po powrocie do swoich właściwych czasów zdziera sobie ze skóry faszystowski tatuaż (6). Punkt (8) zrealizuje początek Jesteśmy z przyszłości 2. W filmie mamy też motyw miłosny, sporo dowcipnych dialogów i niespodziewanych zwrotów akcji, zróżnicowanie psychologiczne bohaterów i przekonujące pokazanie ich zachowań. Generalnie obraz jest całkiem dobry, nie poprzestaje na schemacie, niemniej jednak go realizując.

Film Jesteśmy z przyszłości 2 realizuje tenże schemat w sposób nieco zmodyfikowany i obciąża go dodatkowym zadaniem.

Dwaj bohaterowie pierwszej części już porzucili dawne zajęcie, przeszłość traktują poważnie (jeden nawet wykłada historię) i uczestniczą w imprezach rekonstruktorskich (1). W czasie kolejnej pojawia się druga para bohaterów – dwaj nacjonalistycznie nastrojeni i agresywni Ukraińcy5, przedstawiciele grupy ukraińskich rekonstruktorów (odtworzona ma być bitwa, w której m.in. zniszczono ukraińską dywizję SS). To oni spowodują przeniesienie w przeszłość, gdy jeden z nich, zły po przegranej bójce, kopniakiem rozwala pomnik na leśnej mogile poległych Rosjan – dla nich okupantów-Moskali (2) – co budzi tajemniczy wiatr. W rezultacie cała czwórka znajdzie się w przeszłości i weźmie rzeczywisty udział w rekonstruowanej bitwie (3), bo aby powrócić, muszą znaleźć się na powrót w miejscu, z którego rzuciło ich w przeszłość, a tak się składa, że było to centralne miejsce bitwy (4,5). Przemiana ideowa dotyczy dwóch Ukraińców, którzy najpierw zostaną schwytani przez UPA i zmuszeni do uczestnictwa w rozstrzeliwaniach, więc przekonują się dowodnie, iż była to organizacja zbrodnicza6, a potem – nie mając innego wyjścia – razem z kolegami-Rosjanami wezmą udział w walce z Niemcami i swoimi rodakami w mundurach SS (6). Zgodnie z oczekiwaniami pod koniec bitwy zostaną przerzuceni z powrotem do swoich czasów (7). Skutki ideowej przemiany nie zostaną pokazane, ale wydaje się rzeczą pewną, iż zaszła.

Mgła (Тuman)

W tym telewizyjnym filmie7 w przeszłość przeniesieni zostaną młodzi żołnierze współczesnej armii rosyjskiej – poborowi, pozbawieni przy tym, jak to podczas ćwiczeń, ostrej amunicji. Służbę traktują niezbyt poważnie i bez zapału (1). W trakcie zajęć, chcąc przyśpieszyć sobie drogę do koszar zatrzymują autobus, wiozący staruszków-kombatantów i powodują ich spóźnienie na ważną uroczystość (2). Kiedy w kolejnym dniu znów postanowili oszczędzić sobie wysiłku i poszli na skróty przez zamglone bagna – los wrzucił ich w 1941 rok i znaleźli się na terytorium, zajętym przez wygrywającego wroga (3). Ich nauka polegała na poznaniu, jak się prowadzi wojnę. Wszelkie próby „dogadania się” z Niemcami (5) czy zastosowania jakiejś pacyfistycznej argumentacji kończyły się tylko śmiertelnymi stratami, jedyna próba okazania wobec wroga litości doprowadziła tylko do rzezi mieszkańców przysiółka, w którym żołnierze się schronili. A kiedy bohaterowie już się nauczyli, iż wojnę trzeba traktować śmiertelnie poważnie i bez sentymentów (6), rezygnują z możliwego szybkiego powrotu (4), bo trzeba odzyskać zdobytego przez Niemców kałasznikowa, ponieważ jego produkcja w Niemczech mogłaby odwrócić bieg wojny. Na końcu tylko jeden z całej drużyny (reszta zginęła), przejdzie drogę przez bagna w odwrotnym kierunku i znajdzie się we współczesności (7). Tam się okaże, że w teraźniejszości wszyscy jednak żyją, ale obserwując świąteczny przemarsz „nieśmiertelnego pułku” zobaczą widma wszystkich tych, którzy zginęli z ich winy, albo których śmierci z rąk Niemców byli świadkami. Zatem można mieć nadzieję, że pamięć o poległych na pewno będą kultywować i okazywać należyty szacunek jeszcze żyjącym uczestnikom Wielkiej Wojny Ojczyźnianej (8).

Mgła 2 nie wprowadza istotnych nowych bohaterów, a ponieważ starzy umieją już walczyć, na czoło wysuwa się historia przypadkowego zranienia przez nich żołnierza, który ma później zatknąć zwycięską flagę na Reichstagu. Za wszelką cenę muszą utrzymać go przy życiu, aby nie spowodować zmiany w ciągu historycznych wydarzeń. Film przynosi więc więcej przygody i batalistyki i można go w zasadzie rozpatrywać jako ciąg dalszy pierwszej części. Zachowany jest więc tylko ogólny zarys schematu. Bohaterowie znajdą się w przeszłości po prostu otworzywszy któreś z drzwi wyjściowych dyskoteki (3), uruchomi proces przeniesienia w czasie atak przebranych w faszystowskie mundury skinów (2), który postanawiają zakłócić Dzień Zwycięstwa, a którym bohaterowie dają skuteczny odpór, przy czym sama dyskoteka z tańczącymi na drążkach stripteaserkami, odzianymi w bluzy Armii Czerwonej, też sprawia dziwne wrażenie. W przeszłości bohaterowie nie muszą się zmieniać.

W porównaniu z pierwszą częścią warstwa ideowa filmu zwraca większą uwagę na motyw zdrady i stanięcia przez niektórych Rosjan po niemieckiej stronie, ale głównych bohaterów dotyczy on w małym stopniu. W zakończeniu wszyscy znów wracają na dyskotekę i spotykają widma poległych. Następuje jednak i rzeczywiste spotkanie z postarzałym, ale jeszcze żyjącym Niemcem – antyfaszystą, który w przeszłości pomógł jednemu z bohaterów.

Rubież (Rubież)

Cały konieczny schemat fabularny, przy czym bardzo ciekawie realizowany, zachowuje kolejny film o popadańcach w lata wojny, którego premiera odbyła się w 2018 roku. Upamiętniał 75. rocznicę przełamania blokady Leningradu, a jego uroczystą premierę zaszczycił i później obraz pochwalił8 sam prezydent Rosyjskiej Federacji.

Fabuła obejmuje trzy poziomy rzeczywistości.

1. Rzeczywistość współczesną, w której młody, cyniczny, wesoło żyjący (1) rosyjski przedsiębiorca postanowił zarobić pieniądze na sprzedaży piasku, wydobywanego z terenu dawnego wojennego przyczółku wojsk radzieckich po „niemieckiej” (wschodniej) stronie Newy (2). Ponieważ miano nadzieje na przerwanie blokady w tym miejscu, wojska oblężonych musiały ten teren zająć i utrzymać (od września 1941 do kwietnia 1942), potem odbili go Niemcy, a potem znów ten teren zdobyto i utrzymano w okresie od września 1942 do lutego 1943, kiedy to ostatecznie blokadę przerwano. W sumie na powierzchni paru kilometrów kwadratowych, według oficjalnych, radzieckich danych zginęło ok. 200 tys. Rosjan i prawdopodobnie ok. 40 tys. Niemców9. Akcja pokazuje dalej, jak w obronie mogił występują młodzi archeologowie, którzy znaleźli tam ważny obiekt – schron ze szkieletami ostatnich obrońców z 1942 roku10. Przedsiębiorca, oglądając ten schron organizuje jednocześnie sabotaż, w wyniku którego strop schronu wali mu się na głowę.

2. W wyniku wypadku ląduje w szpitalu w komie i przeżywa sen o tym, jak odwiedza leżącą po wypadku w komie piękną archeolożkę, z którą negocjował i równocześnie otrzymuje od jej towarzysza kolejne wskazówki, dotyczące rodziny jednego z poległych, co zachęca go do prób ustalenia, czy nie jest z tym poległym spokrewniony (występuje zbieżność nazwisk). Na tej płaszczyźnie akcji rozwiązywać musi kolejne problemy – odstępuje od wydobycia (6a), ale będzie naciskany (z pomocą pistoletu), by wydobycie piasku jak najszybciej wznowić. Z tej rzeczywistości, często (choć nie zawsze) za pomocą efektownego „czasowego wiru” bywa porywany na trzecią płaszczyznę.

3. Sen płaszczyzny drugiej przerywany jest więc kolejnymi odsłonami trzeciej płaszczyzny wydarzeń (3), obejmującej obecność bohatera podczas walk – jako niematerialnego ducha. Błądząc wśród walczących usiłuje znaleźć drogę do współczesności, jest świadkiem zbiorowego samobójstwa dowództwa obrońców (4). Do trzeciej płaszczyzny wypada także zaliczyć rzeczywistość czasu oblężenia, w której odnajduje dowody, że jego bezpośredni przodkowie walczyli na przyczółku (6b), potem znów bierze udział w walkach (ich drugim, zwycięskim etapie), w coraz bardziej konkretny sposób, bo zwolna zyskuje bardziej materialną postać (5).

W finale filmu następuje powrót do pierwszej płaszczyzny czasowej (7) – okazuje się, że to bohater budzi się z komy, dzięki wysiłkom dziewczyny – archeolożki, której nic się nie stało. Pokochała go, czeka też na niego rodzina. Nie ulega wątpliwości, iż zmienił poglądy i będzie żył inaczej (8).

Akcja filmu, mimo swego skomplikowania jest zgodna z gatunkowym schematem i przewidywalna. Ale film zdecydowanie się wyróżnia wprowadzeniem treści metaforycznych, uzyskiwanych za pomocą środków obrazowych, ściśle artystycznych i posiadaniu przez widza możliwości nadbudowania nad fabułą treści symbolicznych.

Bohater, cynik – początkowo uważający, że śmierć leningradzkich żołnierzy była bezsensowną, daremną ofiarą, deklarujący, iż „umarli powinni dać spokój żywym” i gardzący swoimi przodkami – powoli uczy się szacunku do historii. Na płaszczyźnie metaforycznej oddano ten proces zobrazowaniem zmian jego początkowo niematerialnego ciała w ciało rzeczywiste, zdolne do odczuwania bólu i fizycznego kontaktu z innymi11. Można powiedzieć, że odkrywając sens przeszłości coraz bardziej staje się człowiekiem.

Drugi, godny uwagi efekt uzyskano stosując dwa typy zdjęć. Te obrazujące współczesność niczym się nie wyróżniają. Te pokazujące wojnę, mają niezwykłą kolorystykę (niekiedy z początku obrazy są czarno-białe), nadającą im charakter niezwykły i odrealniony. Wygląda więc na to, iż w wojennych scenach śmieszny, niekiedy żałosny i dopiero na końcu ludzki „duch” bohatera kroczy przez rzeczywistość spokojnego, posągowego męstwa, co szczególnie jest widoczne w scenie samobójstwa okrążonych w schronie obrońców.

W tym miejscu napomknę, że pokazanie moralnego sensu dawnego bohaterstwa dało się osiągnąć o wiele prostszymi środkami w ostatnim z interesujących mnie filmów Chronosie (Chronos), w pierwszej ze składających się na ten obraz nowel, o akcji, w ramach której współczesny (a może z bliskiej przyszłości), „zwykły” Rosjanin nawiązał kontakt z pracownikiem Instytutu Czasu z 2197 roku i poprosił go, aby ten przekazał żywność pisarzowi, umierającemu z głodu w oblężonym Leningradzie. Bohater chciał, aby ten jeszcze trochę pożył i dopisał dzieło życia – ostatnią swą powieść, której przed śmiercią nie zdążył zakończyć. Ów „zwykły Rosjanin” bardzo ceni tego pisarza i koniecznie chce poznać zakończenie tego utworu. Sprytny plan jednak się nie udaje się, bo pisarz – otrzymawszy jedzenie – postanowił oddać je głodującym dzieciom. Nowela Połomka na linii jest równie – jak sądzę – a może bardziej przekonująca niż Rubież i wskazuje należytą moralną ocenę wojennej przeszłości bardziej wymownie, niż pięć wyżej opisanych fabuł o popadańcach.

Blindaż

Ostatnią szósta produkcją o „popadańcach” w czasy drugiej wojny jest film, który opowiada, jak w walkach w listopadzie 1941 roku12 wzięła udział para nietypowych przyjaciół: Siergiej, lekarz pogotowia ratunkowego ze współczesnego Doniecka (od 30. września 2022 roku zaanektowanego przez Rosję) i młody, niemiecki antykwariusz Paul, dobrze zarabiający na wykopywaniu i dostarczaniu rodakom pamiątek wojennych (jest więc „czarnym kopaczem” i na terenie Rosji działa nielegalnie).

Akurat Siergiej pokłócił się z przełożonym, a Paul ma zamówienie, obaj wybierają się więc na poszukiwania, przebrani w mundury radzieckie z epoki (jeśli zainteresuje się nimi policja, będą przedstawiać się jako rekonstruktorzy). Wszedłszy na terenie dawnych walk do zrujnowanej ziemianki wychodzą z niej w rzeczywistość 1941 roku. Praktycznie nie spotykają ich – jak bohaterów My z buduszczego – kłopoty z koniecznością „wytłumaczenia się”, obcy akcent Paula udaje się ukryć. Usiłując znaleźć powrotną drogę w swoją rzeczywistość, przy okazji biorą udział w walkach. Gdy jednak grozi im pozostanie w czasach wojny na zawsze – i w konsekwencji śmierć, rozdzielają się. Paul usiłuje znaleźć „punkt powrotu”, walcząc po niemieckiej stronie – Siergiej godzi się z losem, spotyka swego dziada i ostatecznie już gotów byłby polec w walce, ale Paul ratuje ciężko rannego przyjaciela i z wracają do współczesności.

Blindaż jest produktem kultury, korzystającym z już wypracowanej konwencji, więc mogącym sobie pozwolić na uproszenia – moment wędrówki w przeszłość nie jest więc w żaden sposób uzasadniony i nie jest żadną karą za znieważanie przeszłości. Rzeczywistość frontowa jest o tyle nieskomplikowana, że bohaterów nie spotykają żadne niebezpieczeństwa ze strony kontrwywiadu, czy nieufnych oficerów politycznych (a to w rosyjskich filmach wojennych do ostatnich lat było standardem). Radzieccy żołnierze są jednomyślni i nie tchórzą przed nieuniknioną śmiercią, ani nie mają ideowych wątpliwości. Z drugiej jednak strony w pomyśle pokazania pary przyjaciół – Rosjanina i Niemca – widać ambicję urozmaicenia schematu fabularnego.

Jeśli chodzi o prezentowaną pozycję ideową – film nie budzi wątpliwości: męstwo czerwonoarmistów pokazano wyraźnie i powinno napełniać widza szacunkiem dla wojskowej tradycji rosyjskiej, o co w filmach o popadańcach głównie chodziło. Ale jest tu coś więcej.

Na samym końcu, już po zakończeniu akcji pada komentarz „zza kadru”, będący formalnie wypowiedzią głównego bohatera – Siergieja – wyciągającym wniosek z tego, co mu się przydarzyło. Podaję w moim tłumaczeniu: „Krew nie straszna, dopóki nie twoja. Wojna to tylko skrót wiadomości – dopóki nie dotyczy twoich bliskich. Ja zrozumiałem, co znaczyła ta wojna nie dlatego, iż zobaczyłem wybuchy pocisków, wroga i śmierć, a dlatego, bo zobaczyłem, jak dotyka moją rodzinę. Rzecz nie w tym, że zobaczyłem jak walczył i zginął mój dziad – poczułem, iż wszyscy ci, którzy stali obok mnie, co bili się razem z nami… że wszyscy co do jednego – to moja rodzina. Wojna dotknęła mój naród – a więc i mnie. Oni uratowali nas wszystkich, a mnie uratował przyjaciel, który okazał się wierny do końca, na nic nie patrząc. Ja z tego czerpię siłę. W tym jest nadzieja. I w tym widzę światło”.

Ten krótki monolog, wygłoszony z całym aktorskim kunsztem oratorskim, jako coś prostego, oczywistego i do każdego trafiającego – wydaje się być głównym przesłaniem filmu. I powstaje wrażenie, iż mówi nie tylko o walkach drugiej wojny, ale i tej wojnie dzisiejszej13, z Ukrainą. Widz jest namawiany, aby się nią przejął, utożsamił ze swoją nacją i (być może?) wziął w niej udział.

Zakończenie

O czym świadczy pojawienie się omówionej w całym artykule grupy filmów, jak również to, że są takie – a nie inne?

Otóż wydaje się, iż pouczające są zwłaszcza wnioski genologiczne. Całą grupę łączy obecność motywu podróży w czasie rzeczywistym lub mniemanej, obiektywnie mającej miejsce lub istniejącej tylko w psychice bohatera. Wszelako wyodrębniają się w grupie trzy rodzaje opowieści.

1. O charakterze rozrywkowym (Wriemienszczik, Granica wriemieni), którym nie udzieliłem wiele uwagi14.

2. O charakterze rozrachunkowym, gdzie podróż w czasie oznacza kontakt z rzeczywistością ZSRR lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku (bądź z ZSRR alternatywnym), a zasadniczym celem opowieści jest ocena upadku ZSRR i powstania Federacji Rosyjskiej. Kolejne utwory, omówione w pierwszej części artykułu, rozważały różne „za i przeciw”, „dyskusja” trwała wiele lat (1995 do 2019), a argumenty, które są oczywiste dla człowieka Zachodu, dość późno się w niej pojawiły. Filmy i seriale realizują odmienne schematy gatunkowe i aczkolwiek istnieją też elementy wspólne, kwestia powstania nowego gatunku (czy podgatunku), które te dzieła wydają się reprezentować, pozostaje nierozstrzygnięta. Nie wiadomo także, czy dyskusje o wnioskach, wynikających z rozpadu ZSRR, rychło się 3. nie skończą i czy filmy, rozpatrujące to zagadnienie, będą dalej produkowane.

4. Omówione w drugiej części filmy, konfrontujące postawy życiowe współczesnych Rosjan z męstwem rosyjskich żołnierzy i cywilów czasu II wojny światowej, wskazujące na konieczność powrotu do tradycyjnych wartości, budzące szacunek dla wojennej przeszłości i militarnych cnót ogólnie rzec biorąc. Tu nie ma żadnych prób i błędów, gotowy schemat fabularny (a zatem i gatunkowy) pojawia się od razu i bywa powtarzany, aczkolwiek nie bez modyfikacji i uzupełnień go rozwijających. Sądzę, iż takie genologiczne oblicze świadczy o tym, że te obrazy powstały na polityczne zamówienie, dobrze pokazują więc niektóre priorytety państwowego mecenasa w dziedzinie pedagogiki społecznej. Należący do tej grupy film Rubież to już kolejny etap tej pedagogiki. Namawia już nie tylko do powrotu do szacownych tradycji, ale i kontynuacji ich na polu walki.

Jaki wniosek ogólny można wyciągnąć z filmów, omawianych w drugiej części artykułu? Ten zapewne dla politologa oczywisty – że obecnie trwająca wojna z Ukrainą już co najmniej od 2008 roku, a może już od ukraińskiej „pomarańczowej rewolucji” w 200415 była starannie propagandowo przygotowywana, co wyklucza słuszność traktowania jej jako przypadkowej, jako politycznego „wypadku przy pracy”, a zachęca, aby w niej widzieć element realizacji dalekosiężnych, imperialnych planów. Rzecz jasna wniosek ten powinien zostać jeszcze potwierdzony badaniami innych dziedzin rosyjskiej produkcji kulturalnej po 2000?/2004? roku, nadających się do propagandowego wykorzystania. Chodzi mi o popularne powieści SF, literackie i filmowe sensacje, seriale obyczajowe, film wojenny i historyczny itd.

Natomiast omówiony jako ostatni film Blindaż jest zapowiedzią przyszłych trudności podgatunku. Naprawdę jest niejasne, dlaczego w tym filmie postanowiono o potrzebach wojennych mówić nam za pomocą historycznej aluzji, skoro ma się do dyspozycji jak najbardziej realny, współczesny konflikt16. Po prostu ta aluzyjność stała się zbędna, co źle wróży rozwojowi filmów o popadańcach w czasy drugiej wojny światowej.

Tabela 1. Rosyjskie filmy o podróżach w czasy II wojny światowej.

Rok Tytuł Reżyser Sytuacja Daty Gatunek W rolach głównych
2008 My iz buduszczego (Jesteśmy z przyszłości) Andriej Malukow Realne przeniesienie w czasie za sprawą czynnika irracjonalnego Współcześni młodzi Rosjanie (czarni kopacze) przeniesieni na front w 1942 roku Film wojenny i obyczajowy; film współczesny + motyw fantastyczny Daniła Kozłowskij, Andriej Tierientjew, Dmitrij Wołkostriełow, Władimir Jagłycz
2010 My iz buduszczego 2 (Jesteśmy z przyszłości 2) Aleksandr Samochwa-łow, Boris Rostow Realne przeniesienie w czasie za sprawą czynnika irracjonalnego Współcześni młodzi Rosjanie i Ukraińcy (rekonstruktorzy) przeniesieni na front w 1944 rok Film wojenny i obyczajowy film współczesny + motyw fantastyczny, wątek antyukraiński Igorʹ Pietrienko, Władimir Jagłycz, Aleksiej Barabasz, Dmitrij Stupka, Jekatierina Klimowa
2010 Tuman 4 odc. lub wersja jednolita – film TV (Mgła) Iwan Szurcho- Realne wieckij, przeniesienie Artiom w czasie za Aksionien-ko sprawą czynnika irracjonalnego Współcześni rosyjscy żołnierze z poboru są przeniesieni w czasie na front w 1941 r.; nie mając amunicji – uczą się wojaczki Realistyczny film wojskowy i wojenny z elementem fantastycznym Igorʹ Szmakow, Wasilij Raksza, Artiem Kriestnikow, Grigorij Kalinin i in.
2012 Tuman 2 4 odc. (Mgła 2) Iwan Szurchowieckij Realne przeniesienie w czasie za sprawą czynnika irracjonalnego Współcześni rosyjscy żołnierze z poboru przeniesieni w czasie na front w rok 1943. Biorą udział w walkach Realistyczny film wojskowy i wojenny z elementem fantastycznym; silniejszy niż w 1 części element przygodowy Artiem Kriestnikow, Dmitrij Siergin, Irina Gorbaczowa, Grigorij Kalinin i in.
2014 Wriemienszczik – 8 odcinków, w tym dwa s p e ł n i a j ą c e kryteria doboru (dosł. ‘pracownik tymczasowy’) Jurij Muzyka Bohaterowie realnie podróżują w czasie z pomocą wynalazku alchemika z XVIII w. Dwa ostatnie odcinki przenoszą bohaterów w 1943 rok. Spróbują odebrać Niemcom Bursztynową Komnatę. Serial nie ma poważniejszych ambicji historycznych czy ideowych Serial typowo przygodowy o przeciwnikach, wędrujących w czasie i walczących ze sobą w różnych epokach Timofiej Karatajew, Anton Szurcow, Natalja Skomorochowa, Michaił Riemizow, Siergiej Tiezow i in.
2018 Rubież – film fabularny (Rubież) Dmitrij Tiurin Wędrówka duszy bohatera, prawdopodobnie znajdującego się w komie. Przeniesienie w czasie nie jest racjonalnie objaśnialne, a status ontologiczny bohatera jest niejasny. Współczesny, cyniczny biznesmen ma możliwość bycia świadkiem walk na przyczółku, (»Niewskij piataczok«), przygotowujących przerwanie blokady Leningradu Dramat; film współczesny i obyczajowy, a w rzeczywistości historycznej – wojenny z akcentem moralistycznym i ideologicznym Pawieł Priłucznyj, Igor Sklar, Siemion Trieskunow, Jelena Ladowa i in.
2022 Хронос – połączenie trzech nowel filmowych wg. opowiadań Kira Bułyczowa (Chronos) R o m a n P r o s w i r n i n , D m i t r i j Abołmasow Pierwsza z nowel Połomka na linii przedstawia m.in. realną podróż w czasie do oblężonego Leningradu Bohater z niedalekiej przyszłości chce ocalić przed głodową śmiercią leningradzkiego pisarza, aby ten mógł dokończyć swoje dzieło – próba się nie udaje. Jest to typowe opowiadanie o możliwości (lub jej braku) zmiany współczesności za pomocą ingerencji w przeszłość. Posiada jednak wyraźny sens moralny. Dmitrij Jendalcew, Wiktorija Kaczurowskaja, Roman Ładniew, Siergiej Potapow (II) i in.
2024 Blindaż – film fabularny (Ziemianka) Mark Gorobiec, Ilja Kulikow Realne, nieuzasadnione niczym przeniesienie w czasie za sprawą nieznanego czynnika irracjonalnego Współcześni młodzi mężczyźni: Rosjanin (lekarz z Doniecka) i Niemiec (czarny kopacz) przeniesieni zostają na front w 1941 roku Film współczesny, z akcentem obyczajowym) a w rzeczywistości historycznej – wojenny z przesłaniem ideologicznopropagandowym Aleksandr Mietiołkin, Daniel Littau, Wieronika Mochiriewa i in.

Źródło: badania własne

Bibliografia

* Ministerstwo kulʹtury i turyzmu Ukrajiny informuje szczodo sytuaciji nawkoło filʹmu «My z majbutnʹoho 2», patrz: „Prawa ludyny w Ukrajini. Informacijnyj portał Charkiwsʹkoji prawozachysnoji hrupy ”, 18.02.2010; https://khpg.org/1266449088, dostęp: 13.06.2024.

* Putin wmiestie s wietieranami i poiskowikami posmotrieł film «Rubież», TASS 18 janwaria 2018, 13:33, obnowleno 18 janwaria 2018, 14:13; https://tass.ru/obschestvo/4883438, dostęp: 13.06.202.

* Anna Urmancewa, Jewgienij Lewkowicz: Oczenʹ «ważnoje» kino. Kak diełajut dienʹgi na ura-patrioticzeskich kartinach, „Nowoje Wriemia”/”The New Times”, 10.03.2010; https://newtimes.ru/articles/detail/16748/, dostęp: 12.06.2024. Książka powstała dzięki wydatnej pomocy prof. Kajtocha

Przypisy

  1. Myśl o takiej propagandowej ofensywie jasno się narzuca i bywa przyjmowana jako pewnik, wolę jednak zachować ostrożność i – oczekując na głos historyków – operować tylko danymi, które uzyskuję, interpretując interesujące mnie filmy i ich recenzje. ↑
  2. Wedle dostępnych danych z rosyjskiej Wikipedii budżet My iz buduszczego wyniósł 5 mln. dolarów. Do kosztów My iz buduszczego 2, Tuman, Tuman 2 nie dotarłem, ale opisy, jak filmy produkowano – wskazują na spore wydatki, jak na film/serial telewizyjny. Natomiast Rubież z 2018 miał budżet 300 milionów rubli, a Blindaż – 400 milionów. ↑
  3. Rzeczownik osobowy popadaniec jest utworzony od rzeczownika popast’ [gdie-to], którego polskim odpowiednikiem jest znaleźć się [gdzieś], wpaść [gdzieś], ale użyte w takim znaczeniu, jak we frazeologizmie Wpadł jak śliwka w kompot. Termin popadanʹcy w rosyjskojęzycznej fantastyce funkcjonuje już jako określenie gatunkowe. ↑
  4. Numery odsyłają do punktów wyżej podanego schematu. ↑
  5. Negatywne motywy, związane z Ukraińcami, pojawiają się w paru z omawianych filmów (wszak z wyjątkiem pierwszego były ukończone po „pomarańczowej rewolucji” z 2004 roku, a późniejsze wydarzenia tylko „podgrzewały” nastroje). Śmieszyć mają widzów np.: jeden z bohaterów Parku… (patrz pierwsza część artykułu), który koniecznie chce mówić po ukraińsku, ale nie ma z kim, cierpiący na zapalenie okostnej, bełkocący po ukraińsku żołnierz z pierwszej części My z przyszłości. Mówiący po rosyjsku, ale jednak Ukraińcy (używają słowa Moskal – pogardliwego na Ukrainie określenia Rosjanina) w czernobylskiej strefie urządzają sobie polowanie na bohaterów serialu Czernobyl (patrz tamże). ↑
  6. Epizody z udziałem UPA były zapewne przyczyną zakazania filmu na Ukrainie, porównaj tekst: „Człenamy Ekspertnoji komisiji z pytanʹ rozpowsiudżennia i demonstruwannia filʹmiw pry MKT ta praciwnykamy МКТ buw perehlanutyj filʹm »My z majbutnʹoho 2« (rоs. – »My iz buduszczego 2«) reżysera Ołeksandra Samochwałowa. Widpowidno do punktu 10 Położennia pro derżawne poswidczennia na prawo rozpowsiudżennia i demonstruwannia filʹmiw, zatwerdżenoho postanowoju Kabinetu Ministriw Ukrajiny wid 17.08.1998 р. № 1315, МКТ widmowlaje u derżawnij rejestraciji ta wydaczi prokatnoho, poswidczennia na filʹmy, jaki możutʹ zawdaty szkody moralʹnomu i fizycznomu wychowanniu, kulʹturnomu rozwytkowi hromadian, a takoż na filʹmy pornohraficznoho charakteru i ti, jaki propahujutʹ wijnu, nasylʹstwo, żorstokistʹ, faszyzm i neofaszyzm, spriamowani na łikwidaciju nezałeżnosti Ukrajiny, zminu konstytucijnoho ładu nasylʹnycʹkym szlachom, poruszennia suwerenitetu i terytorialʹnoji ciłisnosti derżawy, pidryw jiji bezpeky, nezakonne zachopłennia derżawnoji włady, rozpaluwannia, miżetnicznoji, rasowoji, rełihijnoji worożneczi, posiahannia na prawa i swobody ludyny, zdorowja nasełennia. Dejaki epizody kartyny je dosytʹ prowokacijnymy u moralʹnomu płani i wykłykajutʹ osobływe zanepokojennia, zważajuczy, szczo filʹm peredusim, spriamowanyj na mołodiżnu audytoriju. Na naszu dumku, w cych frahmentach prosteżujetʹsia tendencija do rozpaluwannia miżnacionalʹnoji worożneczi ta subjektywnyj pohlad na istoryczni podiji. Na pidstawi wyszczezaznaczenoho, Ministerstwo kulʹtury і turyzmu ne rekomenduje filʹm »My z majbutnʹoho 2« w takomu warianti dla perehladu na terytoriji Ukrajiny.” [Cyt. Ministerstwo kulʹtury i turyzmu Ukrajiny informuje szczodo sytuaciji nawkoło filʹmu »My z majbutnʹoho 2«, patrz: Prawa ludyny w Ukrajini. Informacijnyj portał Charkiwsʹkoji prawozachysnoji hrupy, 18.02.2010; https://khpg.org/1266449088, dostęp: 13.06.2024]. Na dodatek jeden z ukraińskich rekonstruktorów, ubrany w mundur UPA i fanatyczny jej zwolennik, był pokazany jako tchórz i syn ustosunkowanej ukraińskiej polityk, która mogła widzom kojarzyć się np. z Julią Timoszenko. ↑
  7. Nadawany był fragmentami, więc można mówić także o serialu. ↑
  8. Stosowna prasowa notatka TASS brzmiała: „Kirowsk (Leningradskaja obłastʹ), 18 janwaria. /TASS/. Priezidient Rossii, Władimir Putin wysoko ocenił chudożestwiennyj film »Rubież«, gławnyj gieroj kotorogo popał iz naszego wriemieni na Niewskij piataczok w razgar Wielikoj Otieczestwiennoj wojny. Prosmotr kinokartiny s uczastijem gławy gosudarstwa, wietieranow i priedstawitielej mołodieżnych obszczestwiennych objedinienij sostojałsia w zdanii muzieja-panoramy »Proryw«, rasskazywajuszczego o bojach za Leningrad. Putin otmietił, czto sposob wyrazitʹ idieju filma s pomoszczju pieriemieszczenija gieroja wo wriemieni mnogokratno ispolzowałsia i w mirowoj, i w otieczestwiennoj litieraturie i kino, no wopros w tom – kak eto sdiełano. »Na moj wzglad, [w filmie »Rubież«] sdiełano eto oczenʹ tałantliwo, wyrazitielno, dochodcziwo. Eto priamo popadajet tuda, kuda wy i chotieli popastʹ – priamo w sierdce, w duszu«, – obratiłsia priezidient k sozdatielam kinokartiny. »I w etom bolszaja cennostʹ rabot podobnogo roda, bolszoje wam spasibo«, – dobawił gława gosudarstwa. Rieszenije o sozdanii połnomietrażnogo chudożestwiennogo filma »Rubież« było priniato osienju 2015 goda. Projekt połucził gospoddierżku w razmierie 200 młn rublej kak socyalno znaczimyj projekt, orijentirowannyj na mołodieżnuju auditoriju. Obszczaja smietnaja stoimostʹ filma sostawiła 300 mln rublej. W scenarii filma sojedinieny żanry fantastiki, prikluczenija i dramy. »Rubież« – eto istorija o czełowiekie, kotoryj uznajet o swoich korniach, o podwigie swoich priedkow, rasskazannaja sowriemiennym dramaturgiczeskim jazykom. Gławnyj gieroj otprawlajetsia w putieszestwije wo wriemieni, w kotorom on dołżen nie tolko wyżytʹ sam, no i pomocz drugim [zob. TASS, 18 janwaria 2018, 13:33, obnowleno 18 janwaria 2018, 14:13 Путин вместе с ветеранами и поисковиками посмотрел фильм »Rubież«; https://tass.ru/obschestvo/4883438; dostęp: 13.06.202]. ↑
  9. Wg. danych z rosyjskiej Wikipedii (dość świętokradczy pomysł, by wydobywać tam piasek ponoć rzeczywiście się pojawił w 2012 roku, szybko jednak robót zaprzestano. ↑
  10. Epizod znów nawiązuje do rzeczywistego wydarzenia, cytuję Wikipedię, hasło Niewskij piataczok: „Wiesnoj 1990 goda poiskowiki wojenno-patrioticzeskogo obszczestwa objedinienija »Wozwraszczenije« (priedsiedatiel — G. W. Strielec) w riezultatie dlitielnych poiskow sumieli najti i raskopatʹ komandnyj punkt 330go połka — odin iz poslednich oczagow oborony na płacdarmie w apriele 1942 года. […] W blindaże byli najdieny ostanki 11 czełowiek, udałosʹ opoznatʹ A. W. Szczurowa, sierżanta gosbiezopasnosti P. N. Kuzʹmina, naczalnika swiazi połka M. A. Kukuszkina, naczalnika sztaba diwizii Ja. W. Kozłowa i majora miedicynskoj służby B. I. Argaczowa. Wsie oni byli pochoronieny s woinskimi poczestiami na Niewskom »piataczkie«. ↑
  11. Nasuwają się skojarzenia teologiczne: może już umarł, lecz zmartwychwstaje. Jak wiadomo, podczas końca świata mamy zmartwychwstać także cieleśnie. ↑
  12. Prawdopodobnie chodzi o walki obronne Rosjan, starających się w pobliżu Doniecka powstrzymać atak Niemców na Rostów nad Donem. W toku akcji filmu specjalnie się podkreśla, że chodzi o współcześnie mało znany odcinek obrony, który Niemcy po prostu „rozjechali czołgami”, jego obrońcy polegli, a ich nazwiska wymienione są na jednym z pomników tzw. Saur-Mogiły pod Donieckiem. Należy dodać, iż ten pomnikowy kompleks, został poważnie zniszczony w trakcie rosyjsko-ukraińskich walk w 2014 roku i w 2022 roku został odbudowany siłami m.in. Ministerstwa Obrony RF i Rosyjskiego Towarzystwa Wojskowo-Historycznego. Jedna ze scen współczesnego wątku filmu jest kręcona na terenie kompleksu, co współtworzy bardzo aktualny i ideologiczny akcent całego obrazu. ↑
  13. Czytelnik zapewne będzie zdziwiony, jak można widzieć analogię między ciężkimi walkami obronnymi z 1941 roku, a dzisiejszym rosyjskim najazdem na Ukrainę, ale należy pamiętać, że Rosjanie w swojej masie mogą mieć inny niż my – i wzmacniany przez ich propagandę – pogląd. Mogą uważać, iż się „tylko bronią” przed atakującym ich Zachodem. ↑
  14. Na konstrukcyjne, więc rozrywkowe możliwości realizowane przez fabuł utworów o podróżach w czasie wskazuje odpowiednia literatura, jak np. Mariusz Guzek, Czechosłowackie podróże w czasie – od filmowej lekcji przyrody do normalizacyjnej zwariowanej komedii, „Images” 2020, vol. XXVIII (37) s. 62-76; Mariusz M. Leś, Fantastycznonaukowe podróże w czasie. Między logiką a emocjami, wyd. Temida2, Białystok 2018; Mariusz Maciej Leś, Podróż w czasie jako laboratorium narracji, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka nr 48, ss. 35-51; Jelena Jurjewna Kozʹmina: Impieratiwnaja nostalgija: rossijskije fantasticzeskije romany o pieriemieszczenii w SSSR 1970-ch godow, „Literatura Ludowa. Journal of Folklore and Popular Culture” vol. 65 (2021), nr. 3, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ss. 25-36; P. Dż. Nachin: Tajna maszyny wriemieni: Putieszestwija wo wriemieni w fizikie, fiłosofii i fantastikie, przekład z języka angielskiego W. S. Jacenkowa, DMK Priess, Moskwa 2021 (Paul J. Nahin: Time Machines. Time Travel in Physics, Metaphysics, and Science Fiction). Dodam tu, że podstawowe informacje o filmach i wydarzeniach historycznych przez nie opisywanych czerpię z na ogół z dostępnych rosyjskojęzycznych publikacji internetowych w rodzaju Wikipedii. ↑
  15. Należy pamiętać, że produkcja filmu trwa, a wcześniej należy wpaść na pomysł i zgromadzić środki. ↑
  16. Być może wytłumaczeniem jest to, że w Rosji czas jakiś po 2022 roku starano się ukryć fakt prowadzenia wojny. Wydaje się jednak, iż – przynajmniej w filmowej produkcji – ta tendencja się nie utrzyma. Przykładem jest rosyjski telewizyjny serial Mobilizacija z 2023 roku (reż. Władimir Agranowicz), gdzie o wojennych rozterkach mieszkańców Doniecka mówi się wprost. Niestety nie mam dokładnych informacji, kiedy serial kręcono, ale na pewno jego produkcja mogła trwać o wiele krócej niż pełnometrażowego, fabularnego filmu – serial może więc pełnić propagandowe funkcje w sposób bardziej aktualny. ↑