Bracia Sołuńscy a Ormianie (cz. 2)

Zbigniew T. Szmurło Bracia Sołuńscy a Ormianie (cz. 2) (cz. 1, TYGIEL, nr 1-4 (82-85) 2024, ss. 113-125

Cyryl i Metody, Karta z Latopisu Radziwiłłowskiego zapisanego cyrylicą (XV-XVI w.).

VI. Nie wdając się w szczegółowe spory i dyskusję o bizantyjskim (greckim), czy słowiańskim pochodzeniu ich rodziny, a także pomijając mało przekonywujące i słabo udokumentowane teorie o możliwym ich ormiańskim pochodzeniu1, А. Арцруни, Армянское нагорье и цивилизация, Москва 1999; Idem Славянская письменно-христианская культура и армянское просветительство, Москва 2004; Idem. И был един язык, Москва 2010; Л. В.

Mariusz Kiryła, kompozycja, 2005 r.

należy zwrócić uwagę na to, że Bracia Sołuńscy musieli mieć kontakt również z Ormianami, którzy mieszkali w ich rodzinnym mieście – w Salonikach2, będących wielonarodowym tyglem. „W Sołuniu językiem urzędowym była greka, ale ludność mówiła także językami (lub narzeczami) słowiańskimi. Można było też słyszeć hebrajszczyznę względnie aramejski, perski lub syryjski, armeński czy gruziński kupców, żeglarzy i wszelakiego rodzaju obieżyświatów”3. Już od IV-VI wieku mieszkańcy Armenii, pokonanej i rozdzielonej między Bizancjum i Persją (traktat z 387 roku przypieczętował czasy niepodległości i był dokumentem sankcjonującym pierwszy rozbiór państwa4), przybywający dobrowolnie bądź przesiedlani siłą5 zgodnie z decyzją i polityką władców6, Арутюнян, Армянский след в происхождении солунских братьев, «Причерноморье. История, политика, культура», Вып.XI (IV), Серия А. Античность и средневековье, Севастополь 2013, ss. 64-67. С. Б. Бернштейн, КонстантинФилософ и Методий…, op. cit., ss. 37-38. J. Chmiel (ks.), Święci Cyryl i Metody – twórcy Biblii Słowiańskiej. Na kanwie Encykliki Jana Pawła II „Slavorum Apostoli”, „Ruch Biblioteczny i Liturgiczny”, nr 2, 1986, s. 90.

D. Próchniak, Od ortodoksji do kościoła narodowego. Armenia w epoce wczesnochrześcijańskiej (301-726), „Vox Patrum”, nr 21, t. 40-41, 2001, s. 55.

P. Charanis, Ethnic Changes in the Byzantine Empire in the Seventh Century, „Dumbarton Oaks Papers”, vol 13, 1959, s. 31. P. Charanis, The transfer of Population as a Policy In the Byzantium Empire, „Comparative Studies In Society and History”, vol. 3,

zamieszkiwali różne regiony imperium7, odgrywali też znaczącą rolę w państwie8, a jego przedstawiciele często otrzymywali godność patriarchów ( Jan Gramatyk, Focjusz)9, a nawet zasiadali na bizantyjskim tronie10, w tym jako imperatorzy dynastii macedońskiej/armeńskiej, założonej przez Ormianina11 Bazylego I Macedończyka (867-886), która „przetrwała blisko dwa stulecia i w kronikach bizantyjskich uchodzi za jedną z najbardziej okrytych chwałą i udanych”12. Ormianie od początku swojej migracji, która nasiliła się po 387 roku13 zasilali przede wszystkim armię cesarstwa i jako doskonali żołnierze stali się jej trzonem. Przez następne stulecia ludność ormiańska bez większych przeszkód przenikała w głąb imperium, osiedlała się w różnych regionach – jak zauważył

1961, ss. 140-154. P. Charanis, The Armenians in the Byzantine Empire, Lisbon 1963.

А. П. Каждан, Армяне в составе господствующего класса Византийской империи в XI–ХII вв., Ереван 1975; T. Bromige, Armenians in the Byzantine Empire: Identity, Assimilation and Alienation from 867 to 1098, London 2023.

brytyjski historyk i specjalista dziejów Bizancjum Cyryl Mango (1928-2021) – w przeciwieństwie do Słowian, którzy nie tylko mieszkali na ziemiach bizantyjskich, ale stanowili również poważne zagrożenia dla państwa, „Armeńczycy zdobyli znaczącą pozycję w państwie, sięgając nawet po tron cesarski. Dominowali wśród kadry wojskowej Konstantynopola w środkowobizantyńskim okresie”14. Już podczas panowania Justyniana I Wielkiego (527-565), zgodnie z bizantyjską polityką divide et impera, ormiańskie rodziny zostały przeniesione i zamieszkały w bizantyjskiej Tracji15. Ormianie z podzielonego na dwie części kraju, często uciekali z regionów zajętych przez Persję, szukając schronienia na ziemiach, pozostających pod bizantyjską kontrolą. Jako chrześcijanie liczyli na wsparcie Bizancjum w walce przeciwko Persom16, ale nie zawsze mogli odczuć skutecznie działania i obronę imperatorów. Częstym zjawiskiem było przemieszczanie się Ormian na ziemie, leżące w głębi cesarstwa17. Zdarzało się, że ormiańskie oddziały, walczące w szeregach

M. E. Shirinian, Armenian Elites in Constantinopole, Emperor Basil and patriarch Photius, op. cit., ss. 53-72. H. Gregoire, An Armenian Dynasty on the Byzantine Throne, „Armenian Quarterly”, No I, 1946, ss. 4-21.

N. Adontz, Basil I The Armnian (Empreror of Byzantium 867-887), „The Armenian Review”, vol. Nine, No 1-33, 1956, ss. 3-21.

D. M. Lang, Armenia kolebka cywilizacji, op. cit., s. 179.

К. Н. Юзбашян, Некоторые проблемы изучения армяно-византийских отношеий, op. cit., s. 41.

C. Mango, Historia Bizancjum. Narody i cywilizacje, Gdańsk 2002, ss. 28-29. D. M. Lang, Bułgarzy. Od czasów pogańskich do podboju przez Turcję Osmańską, Warszawa 1983, s. 41. Por. P. Charanis, The Armenians in the Byzantine Empire, op. cit., s. 196198, D. M. Lang, Armenia kolebka cywilizacji, op. cit., s. 165.

R. Collins, Europa wczesnośredniowieczna, Warszawa 1996, ss. 146-147.

Н. Адонц, Армения в эпоху Юстиниана, Ереван 1971, s. 3, 201.

armii perskiej atakowały bizantyjskie prowincje18. Były także przypadki dezercji i przechodzenie ormiańskich wojowników do armii Bizancjum19. Eunuch Narses (478–573), z pochodzenia Ormianin20, okazał się genialnym generałem, który – miażdżąc siły Gotów i Franków – przywrócił Rzym cesarzowi Justynianowi I i w latach 542-568 zarządzał jego zachodnimi ziemiami21. Ormianie stanowili istotną część elity militarnej i politycznej Bizancjum. Wielu bizantyjskich dowódców polowych oraz generałów – a także dygnitarzy – było ormiańskiego pochodzenia22. Przypuszczalnie dwudziestu cesarzy bizantyjskich mogło mieć ormiańskie pochodzenie23. Prawdopodobnie pierwszym OrmiaS. Der Nersessian, Armenia and the Byzantine Empire, op. cit., ss. 21-22; P. Charanis, Ethnic Changes in the Byzantine Empire in the Seventh century, op. cit., s. 28.

T. Wolińska, Armeńscy współpracownicy Justyniana Wielkiego, cz. 1. Dezerterzy z armii perskiej w Bizancjum, „Przegląd Nauk Historycznych”, nr 2, 2002, s. 5. J. H. Rosser, Historical Dictionary of Byzantium, Lunham, Md. 2011, s. 199; A. Cameron, B. Ward-Perkins, W. Whitsby (red.), The Cambridge Ancient History, Vol. 14: Late Antiquity: Emoire and Successors, A.D. 425-600, Cambridge, 2007, s. 534. J. de Morgan, The History of the Armenian People. From the Remotest Times to the Present Day, London 1918; L. H. Fauber, Narses, Hammer of the Goths: The Life and Times of Narses the Eunuch, New Yoork 1991 A. Ayvazyan, The Armenian Military in the Byzantine Empire. Conflict and Aliance under Justynian and Maurice, Paris 2014, s. 121. M. Goodyear, Inside and outsider the Purple: How Armenians Made Byzantium, „Amstrong Undegraduate Journal of history”, vol. 6, Iss. 2, 2016, s. 36.

ninem, noszącym tytuł „Basileus” był Maurycjusz (Mauricius Tiberius) (582602)24. W VIII wieku w wyniku przemieszczania napływającej ludności postępować zaczęło zacieranie się granic językowych – „ludność niegrecka uległa stopniowej asymilacji za sprawą Kościoła i armii”25 oraz hellenizacji tych, którzy mówili językami ojczystymi. W Bizancjum „greka stała się jedynym oficjalnym językiem Cesarstwa, przeto jej znajomość była niezbędna dla zrobienia kariery czy prowadzenia interesów. Ani armeński, ani słowiański nie zastąpiły jej jako powszechnego środka porozumiewania się”26. Poza tym warto zwrócić uwagę na bizantyjski kosmopolityzm, zaczerpnięty jeszcze z czasów hellenistycznych, jak i przyjętą od Rzymu „obojętność względem pochodzenia etnicznego”27, co miało także na wpływ procesy obsadzania tronu imperatorów przez przybyszy, gdyż Bizancjum „w okresie środkowobizantyńskim nie było bynajmniej państwem greckim. Oprócz Armeńczyków i Słowian składało się z wielu obcych elementów, takich jak Gruzini i bałkańscy Wołosi”28. Istniały za to wśród ludności silne J. de Morgan, The History of the Armenian People…, op. cit., s. 317; por. P. Goubert Paul. Maurice et l’Arménie. Note sur le lieu d’origine et la famille de l’empereur Maurice (582-602), „Échos d’Orient”, t. 39, n°199-200, 1941. s. 383-413; P. Charanis, A note on the ethnic origin of the emperor Maurice, „Byzantion”, vol. 35, No 2, 1965, ss. 412-417.

cit., s. 28.

C. Mango, Historia Bizancjum…, op.

Ibidem, ss. 28-29. F. Koneczny, Cywilizacja bizantyńska (odczyt), Krzeszowice 2004, s. 20. C. Mango, Historia Bizancjum…,

powiązania rodowe, językowo-etniczne, a także swoista solidarność regionalna i religijna29. Jakkolwiek z czasem grecki stawał się językiem obejmującym coraz szersze kręgi społeczne, to jednak proces nawracania i chrystianizacji ludów pogańskich niekoniecznie był prowadzony po grecku30. Rozumiał to zarówno Wulfila, jak i kilka wieków później misjonarze Słowian – Konstantym-Cyryl i Metody. Pamiętać należy, że ludność podzielonej Armenii poddawana była także próbom oderwania od wiary w rycie Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego. W V wieku twórca alfabetu Mesrop Masztoc odbył trzy ważne podróże misjonarskie na Zakaukazie, będące pod panowaniem Persji, gdzie szczególnie zabiegano o przeciągnięcie Ormian w stronę zoroastryzmu. Po śmierci Mesropa Masztoca, w 451 roku Ormianie zbrojnie pod przywództwem Wardana Mamikoniana wystąpili przeciwko Persom w obronie wiary chrześcijańskiej. Była to prawdopodobnie pierwsza wojna religijna chrześcijan w obronie swojej wiary, zakończona porażką. Z kolei ormiańska ludność chrześcijańska, mieszkająca na ziemiach Armenii Zachodniej, podporządkowanej Bizancjum, musiała słuchać nauk religijnych, wygłaszanych po grecku. Odciągało to Ormian nie tylko od języka ojczystego, ale i ich narodowego kościoła. Część z nich ulegała wpływom kościoła bizantyjskiego, co przyczyniło się do podziału chrześcijan po soborze w Chalcedonie (451 rok), głoszącego dogmat o dwóch naturach w jednej osoop. cit., s. 31. Ibidem, s. 30.

bie Chrystusa. Ormianie, zajęci walkami z Persami, nie uczestniczyli w tym soborze i nie przyjęli chalcedońskich dogmatów wiary. Na zwołanym w 555 roku soborze w Dwinie, Ormianie Kościoła Apostolskiego opowiedzieli się za monofizytyzmem, głoszącym jedną naturę Słowa wcielonego (Chrystusa). Bizantyjski kościół prawosławny czynił próby przekonania Ormian monofizytów, których traktowano jako heretyków, do pełnej łączności i przyjęcie idei chalcedońskiej. Z czasem mieszkający w Bizancjum Ormianie przystępowali do miejscowego kościoła prawosławnego. Określeni zostali jako Ormianie chalcedończycy (chalcedońscy) 31. Stali się też wyjątkową i złożoną społecznością w narodowym i religijnym tyglu Bizancjum. Będąc Ormianami w życiu codziennym, kulturowym i językowym, zostali mimo to oddzieleni od swoich rodaków ścianą dogmatycznych nieporozumień. A ich współwyznawcy – prawosławni Gruzini i Grecy byli wobec nich podejrzliwi właśnie dlatego, że mimo przeszkód pozostawali Ormianami32. Zachwali bowiem bardzo długo swoją ormiańskość i mocno utożsamiali się ze wszystkim, co stanowiło o przywiązaniu do kultury całego narodu. „Żywioł ormiański odgrywał decydującą rolę również w intelektualnym życiu Bizancjum, które w IX wieku przeżywało okres wyraźnego odrodzenia. Por. В. А. Арутюнова-Финданян, Армяне-халкидониты. Терминология, «Вестник ПСТГУ, Филология Вып. 5 (35), 2013, s. 9-20. В. А. Арутюнова, К вопросу об армянах-халкидонитах, „Вести общественных наук АН Армянской ССР», № 3, 1971, ss. 98.

Poczesne miejsce w tym ruchu zajmowały takie osobistości częściowo ormiańskiego pochodzenia, jak Jan Gramatyk, Cezar Bardas i Leon Filozof, który przyczynili się do ponownego otwarcia uniwersytetu w Konstantynopolu, mieszczącego się w pałacu Magnaura i stąd zwanego Szkołą Magnaurską. Również częściowo ormiańskiego pochodzenia był patriarcha Focjusz (820-893), którego burzliwy pontyfikat przyniósł początki schizmy między Kościołem wschodnim a zachodnim. Focjusz przyczynił się do nawrócenia Bułgarii i do narodzin Chrześcijaństwa na Rusi”33 oraz – dzięki misji Braci Sołuńskich – wśród Słowian na Morawach. Wymienione postacie, mający korzenie ormiańskie, przyczyniły się do rozwoju bizantyjskiej nauki tego okresu34. Działalność Konstantyna-Cyryla i Metodego przypadła na czasy panowania cesarzy z dynastii amoryjskiej (820-867), założonej przez Michała II Amoryjczyka, którą można też określić jako ormiańską. Panowanie władców z tej dynastii definitywnie zakończyło spory religijne pomiędzy ikonoklastami i ikonofilami, a po wysłaniu na Morawy z misją braci Sołuńskich (863 rok) oraz skutecznej chrystianizacji Bułgarii (866 rok.) bardzo wzmocniło pozycję Bizancjum w ówczesnej chrześcijańskiej Europie. Z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że cesarz Teofil (ur. 813-842) mógł mieć ormiańskie pochodzenie po dziadku Bardanesie

Turku. Jego córka Tekla (zmarła ok. 823 r) pierwsza żona Michała II Amoryjczyka, była matką Teofila. Bardanes (Wardan) był patrycjuszem temu Anatolikon, w 803 roku obwołanym przez zbuntowane wojska cesarzem35. Prawdopodobnie pochodził on z bogatej rodziny, przybyłej z Armenii do Bizancjum. O tym, że Bardanes był Ormianinem wspominają różne publikacje36. Określenie „Turek” występuje jako przydomek, w kulturze ormiańskiej nawiązujący do mitycznego bohatera Torka (Tork Angegh – bóg siły, waleczności i opiekun żołnierzy) – u Ormian oznaczać mógł osobę naprawdę potężną i silną, a takim był Bardanes Turek (Βαρδάνης ὁ Τοῦρκος) i nie był on Turkiem37. Pod jego dowództwem służył ojciec Teofila – Michał i Leon V38, przyszli władcy bizantyjscy, którzy przyjaźnili się początkowo, następnie ostro zwalczali. Jedna z hipotez – legend głosi, iż obaj, mający raczej skromne pochodzenie poślubili córki swojego dowódcy. Bardanes zadowolony z ich służby miał zaprosić Michała i Leona na ucztę, podczas której zaproponował im oddanie swoich córek. Michał został mężem Tekli, M. Salomon, Bardanes Turek, [w:] Encyklopedia kultury bizantyńskiej (red. O. Jurewicz), Warszawa 2002, s. 64. J. B. Bury, History of the Later Roman Empire, vol. II, London – New York 1899, s. 452, przyp. 2; P. Lemerle, Thomas le Slave, „Travaux et Mémoires”, vol. 1, Paris 1965), s. 264, przyp. 29.

D. M. Lang, Armenia kolebka cywilizacji, op. cit., s. 179.

Р. М. Бартикян, Провозглашенный в 803 г. византийским императором стратилат Востока Патрикий Вардан этнический турок?, «Античная древность и средние века», вып. 39, 2009, s. 87.

N. Adontz, Role of the Armenians in Byzantine Science, „The Armenian Revie”, t. 3, 1950, ss. 55-73.

D. Turner: The Origins and Accession of Leo V (813-820), „Jahrbuch der Osterreichischen Byzantinistik”, 40, 1990), ss. 171-203.

która w 813 roku urodziła Teofila, a Leon miał poślubić Barkę, ale szybko rozwiódł

Cesarz Michał III, cesarzowa Teodora z wybranymi dworzanami, w tym z Teoktystem (w białej czapce). Miniatura z madryckiego rękopisu Kroniki Jana Skylitzesa (XI-XII w.).

się z nią39. Leon V, jedyny cesarz (813820), który został uznany oficjalnie przez historyków bizantyjskich za Ormianina40. Pochodził on z ormiańskiego rodu książęcego Arcruni 41 i miał poślubić Teodozję, W. T. Treagold, The Byzantine Revival 780-842, Stanford 1988, s. 198-199, 263-265. Por. Д. Е. Афиногенов, „Повесть о прощении императора Феофила» и Торжество Православия, Москва 2004,

S. Der Nersessian, Armenia and the Byzantine Empire, op. cit., s. 19.

N. Adontz, Sur l’origine de Léon V, empereur de Byzance, [w:] Idem, Etiudes

córkę Arsabera Ormianina z wpływowego rodu Kamsarakan. W rzeczywistości cesarzowa Teodozja jest oficjalną znaną żoną Leona V Ormianina. Kiedy urodził się syn pierworodny Leona, Michał Amoryjczyk został ojcem chrzestnym dziecka, co sprawiło, że przyjaciele związali się jeszcze mocniej duchowo42. Z kolei Leon został ojcem chrzestnym Teofila43 syna Michała Amoryjczyka – ówczesnego przyjaciela. U boku Michała II Amoryjczyka (ur. w 770 r., cesarz w latach 820-829) pojawił się jeden z jego żołnierzy – Teoktyst, który odegrał ważną rolę w dziejach Bizancjum, a także w życiu rodziny drungariosa Leona – ojca Konstantyna-Cyryla i Michała-Metodego. Jako człowiek dobrze wykształcony i rozumiejący wagę nauczania, pokierował w pewnym sensie karierą Konstantyna, ale także i Focjusza, któremu miał zaproponować nauczanie w szkole Magnaura44. Teoktyst brał udział w wydarzeniach, związanych z obaleniem i zgładzeniem Leona V Ormianina, co nastąpiło w czasie Bożego Narodzenia 820 roku. Przebrany za mniszkę miał udać się do celi, gdzie był przetrzymywany skazany na śmierć jego dowódca Michał. Tenże polecił przekazać informacje wzburzonym zwolennikom, którzy – po zabiciu Armeno-Byzantines, Lisbonne 1965, s. 46.

А. М. Величко, История Византийских императоров. От Льва III Исавра до Михаила III, 3 т., Москва 2015, s. 221. К.А. Филатов (ред.), Византийский словарь (в 2 томах), Санкт Петербург 2011, т. 1, ss. 553-554; J. S. Codoñer, The Emperor Theophilios and the East, 829-842. Court and Frontier In Byzantium Turing the Last Phase of Iconoclasm, London, New York 2016, s. 13.

F. Dvornik, Byzantine Mission among the Slavs. SS. Constantine-Cyril and Methodius, New Brunswick, New Jersey 1970, s. 60.

znienawidzonego Leona w czasie nabożeństwa, przed ołtarzem w kościele Hagia Sophia – oswobodzili Michała i posadzili go, jeszcze w kajdanach, na tronie, ogłaszając cesarzem. Teokstyt szybko zdobywał ważne stanowiska przy dworze bizantyjskich imperatorów. Wiernie służył cesarzowi Michałowi II, a następnie jego synowi Teofilowi. Teoktyst był tak samo oddany Teodorze jak i jej mężowi45 i wydatnie pomagał jej w rządach. Po śmierci męża, Teodora i wierny doradca dynastii, zdobywszy dominującą rolę, stali się faktycznymi władcami Bizancjum46. Michał II Amoryjczyk (Psellos – bełkoczący, mówiący niewyraźnie i używający wulgarnego języka) był człowiekiem prostym, słabo wykształconym (umiał w ograniczonym tylko stopniu pisać i czytać), ale zadbał o edukację swojego syna, którego nauczycielem został ówczesny doradca cesarza, Jan Gramatyk – późniejszy patriarcha konstantynopolski. Poza tym Michałowi II „nie brakowało jednak energii, zdrowego rozsądku i umiaru; najpierw położył kres sporom religijnym. (…) zakazał wszelkiej dyskusji na temat kultu obrazów”47. W przeciwieństwie do swego ojca – Teofil był wszechstronnie wykształcony, wrażliwy na sztukę. I chociaż był silnie „rozmiłowany w sztuce i kulturze arabJ. Bury, A history of the Eastern Roman Empire from the fall of Irene to accesion of Basil I, 802867, London 1912, s. 155.

T. Wasilewski, Studia nad dziejami panowania cesarza Michała III (842-867), cz. II, Przewrót państwowy w 851/852 r. i ofensywa w Azji przeciwko Arabom, „Przegląd Historyczny” 61/3, 1970, s. 360. G. Ostrogorski, Dzieje Bizancjum…, op. cit., s. 182.

skiej, musiał bronić granic imperium przed ich atakami”48. Teofil był ostatnim bizantyjskim cesarzem obrazoburcą49, a jego nauczyciel, Jan VII Gramatyk był ostatnim patriarchą konstantynopolskim do końca podtrzymującym, ze względów czysto teologicznych, idee zakazujące wyznawania kultu obrazów świętych50. Córka Konstantyna VI (ur. 771, cesarz 780-797) – Eufrozyna (druga żona cesarza Michała II) – brała udział w aranżowaniu konkursu piękności, mającego wyłonić żonę dla pasierba Teofila. Wybrana została Teodora, pochodząca z Paflagonii. Z tej leżącej nad południowym brzegiem Morza Czarnego prowincji pochodziła także matka Eufrozyny – Maria z Paflagonii (770-823)51, pierwsza z dziesięciu cesarzowych bizantyjskich, mających ormiańskie pochodzenie, która również brała udział w konkursie pięknych panien, kandydatek na żonę przyszłego cesarza. Był to pierwszy przypadek takich zmagań, o czym zaświadcza siedem niezależnych bizantyjskich źródeł pisanych52. W sumie w latach 788882 pięciokrotnie małżonka cesarza bizantyjskiego lub następcy tronu była wybierana z grona pięknych kobiet z całego imperium. Zgodnie z zasadami konkursy

Ibidem, s. 186.

M. Dąbrowska, Drugie oko Europy. Bizancjum w średniowieczu, Wrocław 2015, s. 165.

St. Gerö, John the Grammarian, the last iconoclastic…, op. cit., ss. 25-35.

M. Salomon, Maria z Paflagonii, [w:] O. Jurewicz (red.), Encyklopedia kultury bizantyńskiej, Warszawa 2002, s. 331. W. T. Treadgold, The historicity of imperial Bride-shows, „Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik”, 54 Band, 2004, s. 39. Por, Idem, Bride-Shows of the Byzantine Emperors, „Byzantion”, no 49, 1979, ss. 395–413.

organizowano wyłącznie dla cesarskich synów pierworodnych, wstępujących po raz pierwszy w związek małżeński, kandydatki były skrupulatnie wybierane pod względem urody i musiały wykazać się też wieloma umiejętnościami i cnotami53.

Cesarzowa Teodora, małżonka cesarza Teofila. Miniatura z madryckiego rękopisu Kroniki Jana Skylitzesa (XI-XII w.)

Spośród trzynastu przedstawionych kandydatek cesarzowa Irena (ur. ok. 752, panowała jako regentka 797802, zm. 803)54 wybrała Marię, urodzoną w Amni w Paflagonii, która była wnuczką św. Filareta Miłościwego (z Amni, w Paflagonii, 702-792)55. Małżeństwo zakończyło się rozwodem (795 rok), a poślubiona siedem lat wcześniej Maria została odesłana z córkami (była wśród V. Kostopoulou „Τῇ καλλίστῃ” Do Najpiękniejszej. Ceremonia wyboru cesarskiej żony na dworze bizantyńskim (788–882) /“Τῇ καλλίστῃ” To the Fairest One The ceremony for electing an imperial wife at the Byzantine court (788–882), „Rocznik Filozoficzny Ignatianum”, Vol. 30, No. 3 (2024), s. 55.

Por. A. Łazuchiewicz, Życie cesarzowej Ireny z Aten według Teofanesa Wyznawcy, [w:] A. Maciejewska, K. Chalczyńska, Z. Rzeźnicka, (red.), Kim jest Romajos?, Materiały z konferencji studencko-doktoranckiej. Łódź, 25-26. kwietnia 2014 r., Łódź 2014, ss. 29-39.

V. Kostopoulou „Τῇ καλλίστῃ” Do Najpiękniejszej. Ceremonia wyboru cesarskiej żony…, op. cit., s.62-64.

nich wspomniana Eufrozyna) do klasztoru. Konstantyn VI od razu poślubił swoją kochankę, co też wywołało duże zgorszenie w różnych kręgach. „Koronacja i wesele odbyły się z niebywałym przepychem, co podziałało na opinię publiczną jak wyzwanie, nowy związek Konstantyna był bowiem sprzeczny ze wszystkimi przepisami Kościoła i wywołał oburzenie w szeregach ortodoksji”56. W konkursie – „pokazie narzeczonych”, zorganizowanym przez Eufrozynę wraz z Teodorą, uczestniczyła też Kasja – przyszła wybitna bizantyjska poetka57, będąca nie tylko faworytką, ale i prawdopodobnie zwyciężczynią. Jednakże to ostatecznie Teodora otrzymała z rąk Teofila złote jabłko, będące symbolem zwycięstwa i dokonanego wyboru58. Teofil, poślubiając w 830 roku59 Teodorę (imię oznacza „Dar Boży”), dokonał wzmocnienia wpływów ormiańskich na cesarskim dworze. Teodora (ok. 815-867) pochodziła z ormiańskiego rodu Mamikonianów60. Zarówno ojciec G. Ostrogorski, Dzieje Bizancjum…, op. cit., s. 165. A. Heszen, Nierządnice, szaleńcy i święci. Exempla w trop arionach Kasji, „Meander”, vol. 75, 2020, s. 37.

V. Kostopoulou „Τῇ καλλίστῃ” Do Najpiękniejszej. Ceremonia wyboru cesarskiej żony…, op. cit., ss. 65-67.

E. W. Brooks, The Mariage of the Emperor Theophilus, „Byzantinische Zeitschrift”,10, 1901, ss. 540-545.

Por. E. Foord, The Byzantine Empire.., op. cit., s. 225; J. H. Rosser, Historical Dictionairy of Byzantium, op. cit., s. 199; H. Skold, L’Origine des Mamiconiens, „Revue des etudes armeniennes”, 1925, ss. 134-135; N. G. Garsoian, Mamikonen, [w:] A. Kazhdan (ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford and New

Marinus, jak i wuj Manuel (postać znana w ówczesnym cesarstwie) byli wysokiej rangą oficerami w bizantyjskiej armii61. Pomimo tego, iż Teofil był zagorzałym obrazoburcą, a Teodora pochodziła z rodziny, w której czczono ikony, ich małżeństwo62 można określić jako udane. Teodora urodziła siedmioro dzieci (pięć córek i dwóch synów). Po śmierci męża cesarza Teofila, zgodnie z jego testamentem, najwyższa władza w cesarstwie została przekazana radzie, składającej się głównie z Ormian63, a której przewodniczyła cesarzowa – wdowa. Przez czternaście lat (842-856) Teodora była cesarzową-regentką, sprawującą rządy w imieniu syna Michała III. Tylko przez cztery lata przed ostatecznym usunięciu jej z tronu, sprawowała rządy wspólnie z synem64. Jeszcze cesarz Teofil awansował swoich szwagrów Bardasa i Petronasa, którzy stali się liczącymi i wpływowymi postaciami na bizantyjskim dworze. Dzięki zamążpójściu Teodory, jej ormiańska rodzina zajmowała niezwykle ważne stanowiska. Trwało to dość długo – aż do śmierci Bardasa (866 rok) i zamordowania jej syna, cesarza Michała York 1991, ss. 1278-1279.

J. B. Bury, A history of the Eastern Roman Empire…, op. cit., s. 60.

III Metystesa (867 rok). Dokonała tego inną grupa Ormian, którzy wynieśli na tron Bazylego I, również mającego ormiańskie korzenie. Kres wpływom rodziny Teodory zadali… Ormianie, zwolennicy Bazylego I Macedończyka (ur. 811, cesarz 867-886). Jego ród panował w państwie bizantyjskim przez kolejne 190 lat65. W sprawowaniu rządów przez regentkę Teodorę, wydatnie pomagał Teoktyst, który służył wiernie najpierw cesarzowi Michałowi II Amoryjczykowi i jego synowi Teofilowi. Logoteta Teoktyst, człowiek o wielkiej kulturze, bardzo sprawny polityk i zarządca, miał praktycznie nieograniczone wpływy – w zasadzie rządził państwem. „Dzięki jego mądrej polityce finansowej państwo rozporządzało wielkimi zapasami złota. W przeciwieństwie do tego, co się dzia-

Cezar Bardas i jego siostrzeniec imperator Miachał III w Hagia Sophia. Miniatura z madryckiego rękopisu Kroniki Jana Skylitzesa (XI-XII w.).

И. Казарян, Краткий очерк истории Армянской Церкви с I по VIII века, s. 41, http://orthodoxengland.org.uk/pdf/armenia/a_ kratkiy.pdf .

ło za panowania Ireny, zmiany w polityce religijnej nie spowodowały żadnych wstrząsów, bowiem ruch ikonoklastyczny właściwie już zamierał a opozycja niemal nie istniała. Niemniej jednak Teodora i Teoktistos z ogromną oględnością przystąpili do likwidacji ikonoklazmu,

T. Wasilewski, Studia nad dziejami panowania cesarza Michała III (842-867), cz. II, Przewrót państwowy w 851/852 r. …, op. cit., s. 375.

P. Charanis, Studies on the Demography of the Byzantine Empire, London 1972, s. 208.

W. T. Treadgold, The Problem of the Marriage of the Emperor Theophilus, „Greek Roman and Byzantine Studies”, 16, 1975, ss. 325‑341.

a w stosunku do jego dawnych zwolenników zachowali wielki umiar”66. Pomimo różnych starć i walk o pozycje na cesarskim dworze, okres panowania dynastii amoryjskiej charakteryzowała otwartość i rozumienie wielu spraw ważnych dla teraźniejszości i przyszłości cesarstwa, a także wsparcie działalności oświatowej wśród młodzieży, co doprowadziło do rozkwitu nauki i kultury w Bizancjum. Miał w tym swój udział także Teokstyt, ale nie podobały się mu rosnące wpływy Ormian. Wyraził to podczas wyboru kolejnego patriarchy konstantynopolskiego. Po usunięciu ikonoklasty patriarchy Jana VII Gramatyka i po krótkim okresie Bazylego, o patriarszy tron ubiegali się Bazyli i Grigor – synowie Leona V Ormianina, a także nie mający ormiańskiego pochodzenia Ignacy, syn poprzedniego cesarza Michała I Rangage. Przy wyraźnym wsparciu cesarzowej Teodory i Teoktysta patriarchą został Ignacy. W tej napiętej wewnętrznej sytuacji Teoktyst stał się przeciwnikiem brata cesarzowej Bardasa, który nie ukrywał niechęci do rządów siostry Teodory i Teoktysta. Bardas (? – 866) – jedna z czołowych postaci czasów panowania dynastii amoryjskiej – walnie przyczynił się do odrodzenia bizantyjskiego szkolnictwa i odegrał ważną rolę w dziejach Bizancjum. Był Ormianinem67 – człowiekiem utalentowanym, niesamowicie ambitnym i żądnym władzy. Za zgodą już pełnoletniego cesarza Michała III, Bardas dokonał przewrotu pałacowego (855) – zabił

logotetę Teoktysta, siostrę zaś, z którą także konkurował, usunął skutecznie w cień, Teodora utraciła tron w marcu 856 roku, następnie została zmuszona do opuszczenia dworu i zamieszkania w klasztorze Gastria (858 rok) w południowej części Konstantynopola, gdzie odbyły się jej postrzyżyny jako mniszki68. Przesądziło to o ostatecznym jej wycofaniu z życia dworskiego i politycznego. Cesarz Michal III Metystes, odzyskawszy cesarski tron, zastąpił zamordowanego Teoktysta Bardasem, który stał się logotetą. Został też tuż przed śmiercią minowany cezarem (następcą tronu). Bardas przez wiele lat był rzeczywistym władcą państwa. Siostrzeniec był tylko cesarzem nominalnie – niezbyt nadawał się do tej roli, gdyż nie miał ani możliwości, ani zbytnich chęci zajmowania się zarządzaniem cesarstwem. Michał III Metystes („Pijak”) od wczesnego dzieciństwa miał dość rozwiązłe skłonności – wiódł życie wypełnione biesiadami alkoholowymi i nie były mu obce nocne hulanki i orgie, dlatego chętnie korzystał z pomocy wuja, któremu też bezgranicznie ufał. I chociaż Michał III („Pijak”) panował ćwierć wieku (842-867), to jednak nie rządził69. W czasie dziesięciu lat (856-866) Bardas usiłował działać na rzecz pomyślności państwa, otaczając się dużą ilością Ormian, powierzając im wysokie, często najważniejsze stanowiska urzędnicze i wojskowe. Nie zapomniał o bracie – Petronas został dowódcą armii cesarskiej, odnosząc w walkach znaczące sukcesy70.

G. Ostrogorski, Dzieje Bizancjum…, op. cit., s. 195.

J. B. Bury, A history of the Eastern Roman Empire…, op. cit., s. 160. Ibidem, s. 154.

N. Adontz, Vard Mamikonian, „The Armenian Review”, Summer 1957, ss. 15-30.

G. Ostrogorsky, The Byzantine back-

Bardas, jako osoba wykształcona i ceniąca wiedzę, przyczynił się do odrodzenia bizantyjskiej nauki, edukacji i kultury. Doprowadził do wzmocnienia roli szkoły wyższej, mieszczącej się w starym cesarskim pałacu Magnaura. W zasadzie była to kontynuacja działalności uniwersytetu w Konstantynopolu, założonego w 425 roku przez Teodozjusza II (408450)71, jednakże z czasem, pod rządami władców z dynastii izauryjskiej, uczelnia popadła w zapomnienie i ruinę. Cesarz Teofil (829-842), wrażliwy znawca nauki i sztuki, usiłował reaktywować szkołę72, ale to jego szwagier Bardas stał się prawdziwym mecenasem i opiekunem ludzi nauki, zachęcając do twórczych działań i zapewniając im bezpieczeństwo ekonomiczne. Ich działalność naukowa była opłacana z cesarskiej kasy. Mogli też w pełni poświęcić się nauczaniu młodych adeptów nauki. Odnowiona placówka naukowa była mu bardzo bliska. Żywo interesował się pracami uniwersytetu, który często odwiedzał, śledząc postępy uczniów – zachęcał ich do zwiększenia wysiłków w zdobywaniu wiedzy. Śmiało można powiedzieć, iż Magnaura stała się niepodważalnym pomnikiem tego utalentowanego mimo wszystko Ormianina – Bardasa Mamikoniana, który sponsorował z powodzeniem również ormiańskich intelektualistów. Należał do nich Leon Filozof / Matematyk (ok. 790-869), który został wyniesiony przez ground of the Moravian Mission, „Dumbarton Oaks Papers”, no 19, 1965, s. 4. D. J. Constantelos, Christian Hellenism: Essays and Studies in Continuity and Change. New Rochelle, New York, Athens 1998, s. 19. D. Obolensky, The Byzantine Commonwealth. Eastern Europe 500-1453, London:1974, s. 102-104.

Jana VII Gramatyka do godności biskupa w Salonikach. Z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że obaj mieli ormiańskie73 pochodzenie i byli nawet ze sobą spokrewnieni (prawdopodobnie byli kuzynami lub Jan Gramatyk był wujem Leona)74. Badacze wskazują, iż Jan VII Gramatyk pochodził z ormiańskiego rodu Morocharzanion (Morocharzanioi)75. Jego brat nosił ormiańskie imię Arsaber, a imię ojca Pankratios mogło być hellenizacją ormiańskiego Bagrata76. Początkowo Jan był nie tylko ikonofilem, ale nawet sam pisał ikony, zarabiając w ten sposób na życie77. Jan VII Gramatyk stał się czołowym ideologiem ikonoklastów już w czasie panowania Leona V Ormianina, a następnie Michała II Amoryjczyka i jego syna Teofila. Był doradcą i nauczycielem Teofila, dzięki któremu wyniesiono go w 837 roku do godności patriarchy Konstantynopola78. H. C. Evans, W. D. Wixon, The Glory of Byzantium: Art. And Culture of the Middle Byzantine Era, A. D. 843-1261, New York 1997, s. 351.

N. Adontz, Role of the Armenians in Byzantine Science, op. cit., ss. 63-65.

J. D. Smith, John Grammatikos: an Oblique History of a Damned Patriarch, Sacramento, Calif., 2010, ss. 24-27; M. E. Shirinian, Armenian Elites in Constaninople…, op. cit., s. 56; П. Каждан, Армяне составе господствующего класса Византии…, op. cit., s. 120; П. Лемерль, Первый византийский гуманизм, Санкт-Петербург 2012, s. 198.

J. B. Bury, A history of the Eastern Roman Empire…, op. cit. , s. 60. П. Лемерль, Первый византийский гуманизм, op. cit., s. 201, przyp. 121.

cit., s. 28.

J. C. Cheynet, Świat Bizancjum, op.

(1901-1990) wskazuje, że w okresie panowania cesarzowej regentki w Konstantynopolu żyło i działało trzech wybitnych uczonych – Leon, Focjusz i Konstantyn. Z kolei Leon, podobnie jak Focjusz, naZabójstwo cezara Bardasa u stóp cesarza Michała III. Miniatura z madryckiego rękopisu Kroniki Jana Skylitzesa (XI-XII w.).

Po przywróceniu kultu ikon, patriarcha Jan VII Gramatyk (837-843) i arcybiskup Salonik, Leon Matematyk(840-843) – jako przedstawiciele bloku ikonoklastów – zostali usunięci z kościelnych urzędów, ale nie pozbawieni możliwości dalszej działalności. Możliwe, że zadziałały w tym przypadki więzy pokrewieństwa lub fakt ormiańskich związków rodzinnych. A może regentka Teodora nie chciała zbyt ostro potraktować swojego ojca chrzestnego79. Leon Matematyk został zaproszony do Konstantynopola przez Bardasa, aby nauczał i kierował uczelnią80. Na uniwersytecie Magnaura miał prowadzić zajęcia także inny Ormianin – Focjusz, najwybitniejszy umysł Bizancjum tego okresu. Badacze wskazują, iż właśnie Focjusza, który w 851 roku został protoasekretisem (wysoki urząd – pierwszy sekretarz kierujący kancelarią cesarską) miał na polecenie Teoktysta zastąpić Konstantyn – Cyryl i objął po nim na uniwersytecie katedrę filozofii81. Bizantolog Jelena Lipszyc

M. E. Shirinian, Armenian Elites in Constantinople…, op. cit., s. 58.

G. A. Bournoutian, A concise history of the Armenian People (From Ancient Times to the Present), Costa Mesa California 2006, s. 89. F. Dvornik, La carriere universitaire de Constantin, „Byzantinoslavica”, nr 3, 1931, s. 64.

Przesłuchanie patriarchy Focjusza. Miniatura z madryckiego rękopisu Kroniki Jana Skylitzesa (XI-XII w.).

leżał do kręgu cezara Bardasa, który interesował się sprawami intelektualnymi poważniej i głębiej niż poprzedni cesarz Teofil i logoteta Teoktyst. Jednak to Bardas zapewnił szkole większe fundusze, ożywił ją w nowej formie82. Nie oznacza to jednak, na co zwrócił uwagę Paul Lemerle (1903-1989) – francuski bizantynolog, iż inni przedstawiciele kręgów dworskich w ówczesnym Bizancjum (początkowo, do 842 roku Teofil i jego logoteta Teoktyst, a później Teodora z Teoktystem) nie rozumieli konieczności zmian w systemie dedukcji bizantyjskiej IX wieku83. Jest to kolejny dowód na to, że Ormianie odegrali ważną rolę także w życiu intelektualnym Bizancjum, przyczyniając się do jego renesansu. Wybitna rola w tym czasie przypadła Focjuszowi (ur. ok. 820 – zm. 891) pochodzącemu

Е. Э. Липшиц, Византийский ученый Лев Математик: (Из истории византийский культуры в IX в.), «Византийский временник», т. 2 (27), Москва 1949, ss. 114-115.

П. Лемерль, Первый византийский гуманизм, op. cit., s. 241.

z bogatej rodziny szlacheckiej, którego rodzice byli szlachetnymi, wykształconymi i pobożnymi ikonofilami. Za swoje ortodoksyjne przywiązanie do ikon byli prześladowani, a ich majątek skonfiskowano, całą zaś rodzinę obłożono anatemą i wygnano z Konstantynopola (832-833). Rodzice zmarli w stosunkowo młodym wieku, ale nawet na zesłaniu mieli wystarczające środki na zadbanie o dobrą edukację dla Focjusza i dwóch jego braci – Sergiusza i Tarazjusza. Ojciec Focjusza Sergiusz – był bratankiem Tarazjusza, patriarchy Konstantynopola (784-806), mianowanego za sprawą cesarzowej Ireny. Tarazjusz – „sekretarz cesarzowej, człowiek świecki, ale z dobrym wykształceniem teologicznym, a przy tym wytrawny polityk”84 – już jako patriarcha doprowadził razem z cesarzową Ireną do zwołania soboru ekumenicznego, na którym po raz pierwszy zerwano z ideami ikonoklazmu (787 rok). Matką Focjusza była Irena (Ormianka), której braćmi byli Jan Gramatyk (przyszły patriarcha) i patrycjusz Arsaber, który ożenił się z siostrą cesarzowej regentki Teodory. Irena – trzecia siostra – prawdopodobnie poślubiła brata Focjusza – Sergiusza Ojcem Ireny, Jana Gramatyka i patrycjusza Arsabera był Ormianin, wspomniany wcześniej szlachcic z Konstantynopola, Pankratios (Bagrat) Morokardanios85. Był więc Focjusz krewnym patriarchy Tarazjusza i bratankiem patriarchy Jana VII Gramatyka, a jego ciotka była siostrą cesarzowej. Zapewne tak

wpływowi krewni mogli pomóc początkowo w karierze jego ojca, ale rodzina była mocno podzielona. Byli w niej ikonofile (należeli do nich rodzice Focjusza, Tarazjusz i Teodora) oraz ikonoklaści ( Jan VII Gramatyk i Teofil)86. Wpływowe kontakty w kręgach cesarskiego dworu miał wpływ na dalsze losy samego Focjusza. Doskonale wykształcony i jako Ormianin, bratanek Arsabera, szwagra cesarzowej Teodory, bliski przyjaciel cezara Bardasa – dobrze znał kręgi ormiańskie87. Możliwe, że właśnie w kręgu Focjusza (niekoniecznie tylko na uczelni) obracał się także młody, dobrze wykształcony i szanowany jako uczony, Konstantyn88. Focjusz najpierw zajmował wysokie stanowiska w administracji (był szefem kancelarii cesarskiej), a po przewrocie pałacowym i zamordowaniu Teoktysta wraz z odsunięciem od władzy Teodory, Bardas zaproponował, żeby usunąć dotychczasowego patriarchę Ignacego, z którym był mocno skonfliktowany, a na jego miejsce wyświęcić Focjusza, najbardziej uczony i oświecony umysł swojej epoki. Jednakże jako osoba świecka (urzędnik. uczony) musiał Focjusz jeszcze sprostać przewidzianym prawem kościelnym wymogom89. „W ciągu tygodnia otrzymał wszystkie wymagane niższe i wyższe święcenia

G. Ostrogorski, Dzieje Bizancjum…, op. cit., s. 163.

П. Лемерль, Первый византийский гуманизм, op. cit., s. 238.

J. B. Bury, A history of the Eastern Roman Empire, op. cit., ss. 155-156.

W. Treadgold, Photios Before His Patriarchate, „Journal of Ecclesiastical History”, vol. 53, No 1, January 2002, ss. 1-2. N. Adontz, Basil I the Armenian…, op. cit., s. 17.

s. 23.

N. Adontz, Vard Mamikonian, op. cit.,

duchowne. Ten mało kanoniczny wybór – chociaż nie bez precedensu – był kontestowany przez zwolenników Ignacego…”90. Powtórzyła się sytuacja sprzed lat, kiedy stryj ojca – Tarazjusz, świecki urzędnik cesarski, zanim zasiadł na tronie patriarszym, musiał przejść przez proces odpowiednich święceń. Miesiąc po usunięciu patriarchy Ignacego, w dzień Bożego Narodzenia 25. grudnia 858 roku, Focjusz został wyświęcony na patriarchę Konstantynopola. Pierwszy okres patriarchatu Focjusza przypadł na lata 858-866 – do czasu, kiedy (21. kwietnia 866 roku) został zamordowany jego przyjaciel i patron, Bardas. W kręgu Focjusza w Konstantynopolu znalazł się przybyły z Salonik młody Konstantyn-Cyryl. „Z Focjuszem łączyły go bliskie stosunki, jakie zazwyczaj powstają między wybitnym nauczycielem a jego genialnym uczniem…”91. Focjusz podawany bywa jako przyjaciel Konstantyna – Cyryla92, a Konstantyn „jako „fortissimus amicus” – najsilniejszy przyjaciel Focjusza, ale jego herezję zwalczał”93. Niektórzy badacze przypuszczają nawet, że Konstantyn sam wybrał sobie Focjusza na nauczyciela – mistrza94.

cit., s. 29.

J. C. Cheynet, Świat Bizancjum, op.

L. Moszyński, Między patriarchatem w Konstantynopolu a arcybiskupstwem w Salzburgu, [w:] J. S. Gajek, L. Górka (red.), Cyryl i Metody apostołowie i nauczyciele Słowian, op. cit., s.37.

P. Jasienica, Słowiański rodowód, Warszawa 1978, s. 295.

A. Bruckner, Cyrillo-Methodiana, „Kwartalnik Historyczny” XLVII, Lwów 1933, s. 548. Por. J. B. Bury, A History of the Eastern Roman Empire …, op. cit., s. 394.

N. Adonz, Role of the Armenians In Byzantine Science, op. cit., s. 70

Teoktyst, jako ważna postać w życiu Braci Sołuńskich, pojawia się na kartach ksiąg, opisujących ich życie i działalność. Stał się opiekunem i sponsorem dalszego rozwoju intelektualnego Konstantyna, tak gorąco pragnącego poświęcić się nauce. Istnieją przypuszczenia, że drungarios Leon (ojciec Braci Sołuńskich), jako dowódca, był dobrze znany cesarzowi. Możliwym jest, iż Teoktyst nie tylko znał rodzinę drungariosa w Salonikach, pozostając w dobrych z nią relacjach, ale mógł być nawet spokrewniony z ojcem Leonem95. Mogłoby to wytłumaczyć działania wspomagające ze strony logotety – faktycznego zarządzającego Bizancjum w okresie regencji Teodory. Warto zauważyć, że Metody był również predysponowany do kariery w administracji cesarskiej. Po rozpoczęciu w 833 roku służby wojskowej, szybko uzyskał awans w państwowej administracji. Cesarz, gdy dowiedział się o jego zdolnościach, mianował go archontem96 – zarządcą regionu (835-845), na którego terenie mieszkali także Słowianie. Tak szybki awans na poważne stanowisko mógł Metody zawdzięczać właśnie dzięki zaprzyjaźnionemu z rodziną Teoktystowi, który po śmierci głowy rodu Leona, zajął się wspieraniem dalszych losów Konstantyna, jego edukacją i wprowadzaniem w dworskie kręgi Konstantynopola. Z kolei inna wersja wskazuje na obowiązki państwa, które dbało o wspieranie osieroconych dzieci wysokiej rangi żołnierzy i dygnitarzy rządoИ. И. Малышевский, Святые Кирилл и Мефодий, первоучители славянские, Киев 1886, s. 13, przyp. 1.

wej administracji. Możliwe więc, że ojciec Metodego i Cyryla zmarł na skutek odniesionych ran podczas walk ze Słowianami, co mogło nastąpić w roku 841 lub 842, dlatego młodocianym Konstantynem zaopiekowało się państwo. Jeszcze jedna wersja wskazuje na to, iż Teoktyst dowiedział się o utalentowanym chłopcu od wybitnego bizantyjskiego uczonego, Leona Matematyka, który właśnie wrócił do Konstantynopola z Salonik, gdzie przez kilka lat był metropolitą97. Dzięki Teoktystowi, u którego mieszkał, Konstantyn mógł zgłębiać arkana wiedzy, miał także dostęp do cesarskich komnat i do intelektualnych elit ówczesnego Bizancjum. Z dużym prawdopodobieństwem, dzięki nauczycielom, u których pobierał nauki – Focjuszowi, Leonowi Matematykowi, jak i Janowi Gramatykowi, z którym prowadził teologiczną polemikę, Konstantyn mógł mieć kontakt także z innymi Ormianami Konstantynopola. Nie można wykluczyć, że właśnie jego mistrzowie mogli zapoznać Konstantyna z dziejami, kulturą i literaturą swoich przodków, przybyłych do Bizancjum z Armenii. Wiedzieć też musiał o twórcach ormiańskich liter, jak i o św. Grzegorzu Oświecicielu, który był znany w bizantyjskich kręgach religijnych i cieszył się dużym szacunkiem. Kult ormiańskiego świętego zaczął się silnie rozwijać w czasie, kiedy Focjusz był patriarchą Konstantynopola. Konstantyn musiał być znany cesarzowej Teodorze, która – na prośbę Teoktysta – zgodziła się na objęcie przez niego urzędu bibliotekarza (chartofilaksa) przy najważniejszej świątyni cesarstwa

Więcej o ich działalności w: F. Sławiński, Święci Cyryl i Metody, [w:] J. S. Gajek, L. Górka (red.), Cyryl i Metody apostołowie i nauczyciele Słowian. Studia i dokumenty, cz. 1: Studia, Lublin 1991,; A. Naumow (wyb., tłum., oprac.), Pasterze wiernych Słowian: święci Cyryl i Metody, Kraków 1985; J. Leśny, Konstantyn i Metody – apostołowie Słowian, dzieło i jego los, Poznań 1987.

F. Dvornik, Byzantine Mission among the Slavs…, op. cit.,, s.58.

С. Б. Бернштейн, КонстантинФилософ и Мефодий…, op. cit., s. 43.

R. Jakobson, The Byzantine Mission to the Slavs…, op. cit., s. 258.

– kościele Hagia Sophia, co wiązało się z wyświęceniem na diakona. Zarówno Teoktyst, jak i Teodora, dostrzegając zalety duchowe i intelektualne Konstantyna, postanowili mocniej związać go z dworem – chcieli też mieć zaufanego na dworze patriarchy Ignacego, mianowanego na ten urząd przez cesarzową w 847 roku98. VII. Tożsamość kulturowa i religijna Słowian w dużej mierze została ukształtowana dzięki Konstantynowi-Cyrylowi i Metodemu99 i misji, prowadzonej przez nich wspólnie w drugiej połowie IX wieku na Morawach, a następnie – już tylko przez Metodego z uczniami wśród Bułgarów. Roman Jakobson (1896-1982) uważa, że misja Braci Sołuńskich na Morawy była imponującym przejawem ekspansji religijnej i kulturalnej Bizancjum. Największe aspiracje państwa i Kościoła bizantyjskiego znalazły w Konstantynie najwybitniejszego przedstawiciela intelektualnego, który przyczynił się do dalszego rozbudzenia samoświadomości wśród Słowian i pomógł im w obronie przed naporem niemieckim100. F. Dvornik, Byzantine Mission among the Slavs…, op. cit., ss. 55-56.

Wcześniej bracia zostali wysłani z bardzo ważną dla ich dalszej działalności misją do Chazarów. Konstantyn miał już pewne doświadczenie w kontaktach międzynarodowych jako uczestnik poselstwa do Arabów (855 rok), które dotarło na dwór kalifa Al-Mutawakkila (821-861) w mieście Samarra (w latach 836-896 tymczasowa stolica kalifatu bagdackiego), gdzie prowadził ożywione dyskusje z islamskimi intelektualistami101. Przybywając z Konstantynopola do Słowian (863 r.) z misją chrystianizacyjną, przywieźli ze sobą przełożone na zrozumiały język słowiański księgi liturgiczne i Pismo Święte, które zostały przetłumaczone i zapisane stworzonymi dla tego języka znakami graficznymi. Pomogło to następnie w wyodrębnieniu w trakcie działalności duszpasterskiej dopełniającej liturgii słowiańskiej102. Badacze, analizujący przekazy, związane z życiem Konstantyna-Cyryla i Michała-Metodego, bardzo mocno podkreślają fakt ich zamieszkiwania w Salonikach i okolicach, a także możliwe kontakty z ludnością słowiańską. Wynikało to z tego, że „cała ówczesna Grecja była gęsto przesiąknięta osadami słowiańskimi, (…) półwysep Bałkański był od VI wieku widownią wielkiego najazdu Słowian…”103. Dzięki obecności Słowian w Salonikach obaj bracia po-

znali ich język, co zaważyć miało na całe dalsze ich życie. Istnieją przypuszczenia, iż jeszcze na terenie Bizancjum (prawdopodobnie w Konstantynopolu lub w klasztorze Polychron, w którym miał przebywać w latach 856-860104) – przed usłyszeniem decyzji cesarza Michała III, że mają wyruszyć na Morawy – bracia rozpoczęli poważne przygotowania. Zajęli się wcieleniem w życie swoich naukowych i misjonarskich idei. Praca nad stworzeniem alfabetu dla języka słowiańskiego była z pewnością procesem długotrwałym i wymagała nie tylko, jak opisuje to hagiograficzny biograf, natchnienia Bożego. Konstantyn-Cyryl posiadał duże zdolności językowe i filologiczne i jest uważany za jednego z najwybitniejszych poliglotów i gramatyków Średniowiecza105. Konstantyn uczestniczył w misji do Arabów (855 rok) w celu wymiany jeńców, w którym uczestniczył także Focjusz, a następnie został wysłany, już z bratem Metodym, do Chazarów (860-861), gdzie przebywał w Chersoniu nad Morzem Czarnym. Możliwe, że dotarł także w regiony kaukaskie. Pozwoliło to, jak zauważa Dawid Marshall Lang (1924-1991), na osłuchanie się z językiem arabskim i hebrajskim. Brytyjski kaukazolog sądzi, iż wyjątkowo utalentowany lingwistycznie Konstantyn-Cyryl „miał również pewne pojęcie o armeńskim, gruzińskim, a może i kop-

Por. G. Makal, Prawosławie i islam. Dialog św. Cyryla i Grzegorza Palamasa z muzułmanami, „ELPIS”, nr 20 (40)/2013, ss. 49-55. Por. M. Olszewski, U początków liturgii słowiańskiej, [w: ] J.S. Gajek, L. Górka (red.), Cyryl i Metody apostołowie i nauczyciele Słowian, op. cit., ss. 75-83.

А. С. Львов, О пребывании Константина-Философа в монастыре Полихрон, «Советское славяноведение», № 5, 1971, ss. 80-86.

M. Małecki, Najstarszy literacki język Słowian, Kraków 1947, s. 11.

F. Dvornik, The Slavs Their Early History and Civilization, op. cit., s. 84.

tyjskim”106. Dało to mocne podstawy do ułożenia liter głagolicy i dokonania przekładów na macedoński dialekt słowiański literatury, potrzebnej do odprawiania liturgii słowiańskiej. Właśnie ten aspekt (kontaktów ze Słowianami i znajomość ich języka) akcentowany jest w większości publikacji, dotyczących Braci Sołuńskich oraz wywodzącego się z gwary sołuńskiej – bliskiej dialektowi macedońskiemu – języka staro-cerkiewno-słowiańskiego107, który „stał się szybko oderwanym od konkretnej gwary ponadnarodowym kościelnym i literackim językiem wielu społeczeństw słowiańskich108. Konstantyn-Cyryl i Michał-Metody „…tłumaczyli z greki na znane sobie narzecze macedońsko-bułgarskie, ale później w swych przekładach dokonywali pewnych modyfikacji, ażeby swe przekłady uczynić bardziej zrozumiałymi dla mieszkańców państwa Rościsława i państwa Kocela”109. Ułożenie nowych liter było procesem świadomego poszukiwania znaków, mogących zapisać mowę Słowian. Alfabet miał być nie tylko pomocniczym narzędziem – stał się odważnym elemen106

D. M. Lang, Bułgarzy, op. cit., s. 103.

F. Sławski, Języki słowiańskie, [w:] L. Bednarczuk (red.), Języki indoeuropejskiej, t. II, Warszawa 1988, ss. 909-1005; J. Strutyński, Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, Kraków 2002; Cz. Bartula, Podstawowe wiadomości z gramatyki staro-cerkiewno-słowiańskiej na tle porównawczym, Warszawa 2004. L. Moszyński, Wstęp do filologii słowiańskiej, op. cit. s. 345.

W. Mańczak, Geneza języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, „Bulletin de la Société Polonaise de Linguistique” , fasc. LXI, 2005, s. 134.

Ewangelia św. Marka, (tekst zapisany głagolicą). Kodeks Zografski (X-XI w.).

tem twórczego podejścia do działalności misyjnej pośród słowiańskich wyznawców Chrystusa. Bracia Sołuńscy zdawali sobie sprawę, że proces chrystianizacji powinien odbywać się w języku zrozumiałym przez tych, do których miały dotrzeć nauki i Słowo Boże. Stworzone przez Konstantyna-Cyryla litery z dużym prawdopodobieństwem powstały jeszcze przed wyruszeniem (863 rok) na Morawy. „Pierwsza głagolica była stworzona dla systemu fonologicznego dialektu sołuńskiego… …”110, który obaj bracia znali i zapewne bez większych problemów mogli się M. Wójtowicz, Początki pisma słowiańskiego, Poznań 2000, s. 121.

nim posługiwać. „Głagolica powstała w kręgu kultury greckiej i średniowiecznej kultury chrześcijańskiej. Łączy ona w jedną całość elementy greckiego systemu pisma i symboliki chrześcijańskiej. Jest wynikiem indywidualnej twórczości człowieka niezwykle utalentowanego, wszechstronnie wykształconego, obdarzonego nieprzeciętną wyobraźnią”111. W trakcie prac nad stworzeniem głagolicy112 Konstantyn-Cyryl skoncentrował się na zawiłościach fonetycznych języka, co sprawiło, iż był to „pierwszy fonetyczny alfabet europejski, uwzględniający wszystkie brzmienia językowe (…). Jest głagolica po prostu mistrzowską budową, uwzględniającą całą bogatą skalę fizjologiczną dźwięków słowiańskich; żaden naród nie mógł się wtedy ani długo potem szczycić podobnie bogatym alfabetem”113. W ciągu wielu dziesiątków lat badacze starali się powiązać litery głagolicy z różnymi znanymi w tamtych czasach alfabetami. Istnieją przeróżne koncepcje, usiłujące udowodnić, że litery głagolicy mogły być zaczerpnięte nie tylko z greki, ale i innych oryginalnych alfabetów, stosowanych w różnych języ111

Ibidem, s. 121.

Więcej o piśmie słowiańskim por. О. М. Бодянский, О времени происхщждения славянских письмен, Москва 1855; С. Б. Бернштейн, Константин-Философ и Мефодий. Начальные главы из истории славянской письменности, Москва 1984; Е. М. Верещагин, История возникновения древнего общеславянского литературнрго языка переводческая деятельность Кирилла и Мефодия и их учеников: Могография, Москва – Берлин 2014.

A. Brückner, Legendy o Cyrylu i Metodym wobec prawdy dziejowej…, op. cit., s. 26.

kach114. Wśród tych koncepcji pojawiły się też badania, których autorzy (pod koniec XIX wieku) nawiązywali do języków ludów kaukaskich – ormiańskiego115 i gruzińskiego116. Interesującym przykładem, związanym z tworzeniem nowych słowińskich liter, może być dyskusja o pobycie Braci Sołuńskich wśród Chazarów. W Żywocie Konstantyna autor tekstu wspomina o znalezieniu w Chersoniu Ewangelii i psałterza. Były to księgi „… pisane literami roskimi i spotkał człowieka mówiącego tą mową. Pogadawszy zaś z nim i uchwyciwszy znaczenie słów, porównał je ze swoim językiem…”117. Od wielu lat epizod118 związany tym odkryciem przez Konstantyna stał się przedmiotem dyskusji i wysuwnych wciąż różnych hipotez. Tadeusz Lehr-Spawiński (1891-1965) uważał, że użyte określenie litery „roskie” powstało od greckiego słowa „Ros”, „oznaczającego skandynaw114 Więcej o koncepcjach pochodzenia i zapożyczeń dla liter głagolicy: M. Wójtowicz, Najważniejsze hipotezy dotyczące powstania pisma słowiańskiego i próby rekonstrukcji pierwotnej głagolicy i cyrylicy, [w:] idem, Początki pisma słowiańskiego, op. cit., ss. 52-70. М. Gaster, Jlchester Lectures on grecko-slavonic literature and its relations to the folklore of Europe during the Middle ages, London, 1887, ss. 209-229. R. Abicht, Ist die Ähnlichkeit des glagolitischen mit dem grusinischen Alphabet Zufall?, Leipzig, 1895. Żywot Konstantyna, [w:] T. Lehr-Spławiński (przekł., przyp.), Żywoty Konstantyna i Metodego (obszerne), Warszawa 2000, ŻK VIII, s. 31.

Г. А. Ильинский, Один эпизод из корсунского периода жизни КонстантинаФилософа, „Slavia”, Praha, 1925, Roč. 3. ss. 4564;

Ewangelia św. Jana, (tekst zapisany głagolicą). Kodeks Zografski (X-XI w.).

skich Waregów, którego autor użył dla określenia germańskich Gotów, jakich szczątki trzymały się wtedy jeszcze na Krymie. Relacja odnosi się zatem wedle wszelkiego prawdopodobieństwa do gockiego przekładu Pisma św., sporządzonego w wieku IV przez Ulfilasa i pisanego językiem gockim…”119. Język przekładu Ulfilasa na gocki Biblii wykazuje wiele śladów ormiańskich wpływów120. „Gocka” hipoteza ma swoich zwolenników121. Zdaniem Leszka Moszyńskiego (1928-2006) „za najbardziej prawdopo119

przypis 45.

Żywot Konstantyna …, op. cit., s. 31,

J. Strzygowski, Origin of Christian Church Art…, op. cit., s. 82.

A. A. Vasiliev, The Goths in Crimea, Cambridge Mass. 1936, s. 113.

dobną uchodzi dziś interpretacja (…), widząca w zapisie rusьskъ zniekształcony przez kopistów przymiotnik surъskъ – syryjski”122. Koncepcję tę wysunął francuski slawista Andre Vaillant (18901977), twierdząc, że język, którego nauczył się Konstantyn wśród Chazarów, nie był językiem mieszkańców Krymu – był to język syryjski i syryjskie litery rozpoznawał123 przybysz z Bizancjum. Podobne stanowisko reprezentował wybitny językoznawca amerykański, pochodzenia rosyjskiego, Roman Jakobson (1896-1982)124. Istnieją też inne hipotezy, popularne zwłaszcza wśród rosyjskich i bułgarskich autorów, wskazujące na to, iż litery tych znalezionych ksiąg mogły mieć rzeczywiście ruski charakter. Wspomina o tym Gieorgij Wiernadski (1888-1973), wybitny historyk mediewista, który po przejęciu władzy przez bolszewików i pragnąc uniknąć terroru komunistycznego, w 1920 roku wyjechał za granicę i ponad 50 lat działał w różnych europejskich i amerykańskich ośrodkach naukowych. Jego zdaniem, być może znajomość mowy słowiańskiej okazała się Konstantynowi bardzo przydatna właśnie podczas pobytu w Chersoniu, gdyż język ten był wówczas powszechnie używany przez wiele plemion na Krymie i w Chazarii. L. Moszyński, Wstęp do filologii słowiańskiej, op. cit., s. 41. A. Vaillant, Les lettres russes de la Vie de Constantin, „Revue des études slaves”, no 15, 1935, ss. 75-77. R. Jakobson, St. Constantin et la langue syriaque, „Annuaire de l’Institut de Philologie et d’Histoire Orientales et Slaves”, no 7, 1939/1944, ss. 181-186.

Niektóre plemiona na północnym Kaukazie używały nie tylko języków z irańskiej rodziny, ale mogły używać swoistej mieszanki przykładowo mowy słowiańskiej i osetyjskiej. Warto zwrócić uwagę, iż chrześcijaństwo pojawiało się także wśród ludów Kaukazu Północnego, dokąd przybywali misjonarze ormiańscy i gruzińscy. Mogli oni równie realnie docierać w rejony, zasiedlone przez Chazarów. Ormiański zapewne mógł być znany na terenach, zarządzanych przez kaganów właśnie z tego powodu, że docierali tam misjonarze z Armenii. Zostało to potwierdzone znaleziskami pozostałości chrześcijańskich świątyń „w nadmorskiej części Dagestanu, objętej wpływami chazarskimi. Ich powstanie wiążą badacze z misjonarską działalnością, prowadzoną z Armenii i Gruzji”125. Wydaje się też całkiem prawdopodobne, że wspólnoty chrześcijańskie istniejące w VII-VIII w. na Północnym Kaukazie mogły do utrwalania tekstów liturgicznych i modlitw wykorzystywać litery pochodzenia ormiańskiego lub gruzińskiego. Zdaniem G. Wiernadskiego z treści opowiadania jasno wynika, iż główną trudnością dla Konstantyna było rozróżnienie liter, a nie zrozumienie samego zapisanego tekstu, co udało mu się łatwo, porównując to, co znalazł, z dialektem macedońskim (sołuńskim) języka słowiańskiego. Profesor G. Wiernadski stwierdził, że rękopis rzeczywiście mógł być w języku słowiańskim (ruskim), to znaczy w języku plemion Rusów, żyjących w regionach południowych, sąsiadujących tak z Krymem jak i ziemiami, zamieszanymi przez Chazarów. KonH. Zaremska, Chazaria – państwo na pograniczu kultur, op. cit., s. 27.

stantyn w Chersoniu miał prawdopodobnie do czynienia ze słowiańskim rękopisem, napisanym przy użyciu odpowiednio dostosowanego alfabetu ormiańskiego lub gruzińskiego126. Podobne przypadki zapisywania literami ormiańskimi (tym razem mowy kipczackiej) znajdziemy w późniejszych stuleciach wśród Ormian, żyjących od XIV wieku na terenach Rzeczypospolitej127. Ormianie w Polsce XVI-XVII w., „zapomniawszy swego języka ojczystego przyswoili sobie w czasie pobytu na terenach nadczarnomorskich, ale zapisywali go swoim własnym alfabetem ormiańskim”128. Zdarzały się także nieliczne przypadki zapisywania pismem ormiańskim (np. umów przedślubnych i testamentów) w języku polskim129. Badaniem języka kipczackiego i ksiąg, zapisanych w tym języku alfabetem staroormiańskim – grabarem, zajmował się m.in. profesor Edward Tryjarski (1923-2021)130, którego publikacje są bardzo cenne dla studiów o tożsamości kulturowej i języ126 G. Vernadsky, Ancient Russia, New Haven 1943, ss. 347-350.

A. Pisowicz, Nie „tatarka” lecz „język tatarski” a dokładniej: „dialekt języka kipczackiego”, „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego”, nr 20, Kraków 2000, ss. 15-16.

S. Stachowski, Polonizacja języka ormiańsko-kipczackiego, „LingVaria”, nr 2 (10), 2010, s. 213.

I. Bajerowa, Polszczyzna jako język zawodowy polskich Ormian, „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego”, nr 20, Kraków 2000, s. 6.

E. Tryjarski, Ze studiów nad rękopisami i dialektem kipczackim Ormian polskich, „Rocznik Orientalistyczny” , 1960, XXIII, s. 7-55, XXIV, ss. 43-87.

kowej Ormian, osiadłych w Polsce 131. W drodze do Rzymu, Bracia Sołuńscy zatrzymali się w Wenecji, gdzie Konstantyn wystąpił z płomienną obroną liturgii słowiańskiej i języka, przyta-

Ewangelia św. Łukasza, (tekst zapisany głagolicą). Kodeks Zografski (X-XI w.).

czając szereg argumentów i przeciwstawiając się obowiązującej doktrynie trójjęzyczności132. Stworzenie liter głagolicy, przede wszystkim zaś wprowadzenie języka słowiańskiego i nadanie mu funkcji liturgicznych i literackich jest uznawane jako dzieło nie tylko nowatorskie, ale naE. Siemieniec-Gołaś, Badania języka ormiańsko-kipczackiego w dorobku naukowym Profesora Edwarda Tryjarskiego, „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian Polskich”, nr 9, 2022, s. 215-225. L. Moszyński, Argumenty Konstantego – Filozofa broniącego w Wenecji praw Słowian do własnego języka liturgicznego, „Slawistyka”, nr 10, 2006, ss. 17-24.

wet rewolucyjne133, gdyż doprowadziło to do postawienia języka słowiańskiego na równi z łaciną i greką. W znanym z różnych legend wystąpieniu i ostrej polemice Konstantyna w Wenecji (zawartym w jego żywocie – rozdział XIV) w obronie liturgii słowiańskiej, wśród „ludów, które znają pismo i Bogu chwałę oddają, każdy w swoim (własnym) języku”134 na pierwszym miejscu wymienieni zostali właśnie Ormianie, co daje prawo przypuszczać, że „wiadomości o nich pochodzą chyba z bezpośredniego zetknięcia z terenami przez nich zamieszkałymi”135. Konstantyn najprawdopodobniej w pewnym stopniu mógł znać język ormiański – dzięki swojemu nauczycielowi i przyjacielowi Focjuszowi, późniejszemu patriarsze (858-867 i 877-886), który był niezwykle dobrze poinformowany o ormiańskich sprawach kościelnych i potrafił nawet wykorzystywać źródła historyczne, napisane w języku ormiańskim. Być może to nie przypadek, iż ormiański i Ormianie pojawili się na czele przytaczanych w Wenecji przez Konstantyna przykładów136. Istnieją przypuszczenia, że Konstantyn w twórczym procesie szukania graficznych wzorów dla liter F. Sławski, Święci Cyryl i Metody, op. cit., s. 24.

XVI, s. 75.

Żywot Konstantyna, op. cit., ŻK

T. Lehr-Spławiński, Cyrillo-Methodiana, „Collectanea Theologica”, 17/ 1-2, 1936, s. 44. R. Mathiesen, A New re construction of the original Glagolitic alphabet, [w:] Philology broad and deep: In memoriam Horace G. Lunt, Bloomington, Ind. 2013, s. 191.

słowiańskiej mowy, oprócz greki mógł posiłkować się literami wschodnich języków, w tym ormiańskiego. Taką hipotezę wysunął już w 1887 roku brytyjski slawista, Mowses Gaster (1865-1939)137. Brytyjski badacz „próbował doszukać się między nimi i alfabetem słowiańskim cech wspólnych”138. Zdaniem M. Gastera ormiański alfabet Mesropa Masztoca rozprzestrzenił się bez wątpienia także na ziemiach południowej Rusi i najprawdopodobniej był znany w imperium Chazarów. Nie miał on także wątpliwości, że Konstantyn–Cyryl musiał znać jeden z najważniejszych języków Wschodu tamtych czasów, język bogatej literatury i silnego Kościoła, którym mówiono u bram Konstantynopola139. Możliwe związki głagolicy z ormiańskim alfabetem (grabarem) ukazali w publikacjach z końca XX i początków XXI w. badacze z Australii (P. V. Cubberley140), Stanów Zjednoczonych (Robert Mathiesen141) i Korei Południowej (Hakyung Jung142). M. Gaster, Ilchester lectures on Greeko-Slavonic Literature, London, 1887, ss. 209229. M. Wójtowicz, Początki pisma słowiańskiego, op. cit, s. 9. M. Gaster, The origin of the Glagolitic Alphabet, [w:] idem, Ilchester Lectures on Greek-Slavonic Literature, London 1887, ss. 219223.

P. Cubberley, Glagolitic’s Armenian Connection, „Wiener Slawistischer Almanach”, No 9, 1982, ss. 291-304.

R. Mathiesen, A New reconstruction of the original Glagolitic alphabet, [w:] Philology broad and deep: In memoriam Horace G. Lunt, Bloomington, Ind. 2013, ss. 187-214.

H. Jung, On the Origin of the Glagolitis Alphabet, „Scripta”, vol. 5, 2013, ss. 105142

żaden dokument nie potwierdza tego dokładnie143.

Hagia Sophia (bizantyjski kościół Mądrości Bożej, obecnie meczet – Stambuł).

Robert Mathiesen uważa, iż Konstantyn-Cyryl mógł mieć dostęp do informacji nie tylko o literach ormiańskich, ale miał także wiedzę o Mesropie Masztocu – twórcy alfabetu. Badacz nie wykluczył, że twórca głagolicy mógł przyjąć za wzór dla niektórych liter to, co stworzył Mesrop Masztoc. Nawet jeśli Konstantyn posiadał tylko podstawową wiedzę o języku ormiańskim, mógł dużo więcej dowiedzieć się od Focjusza na temat życia i dzieła Mesropa Masztoca. Focjusz, zdaniem R. Mathiesena, czytał dzieła ormiańskich historyków: Mojżesza Choreńskiego (prawdopodobnie w oryginale, gdyż w tym czasie nie istniało żadne wczesne tłumaczenie tego dzieła) oraz Agathangelosa. Amerykański badacz jest również przekonany, iż dzięki tym informacjom, Konstantyn-Cyryl pozostawał pod wrażeniem podobieństw między tym, czego dokonał Mesrop na początku V wieku, a tym, czego on sam próbował dokonać wiele wieków później. Profesor Mathiesen nie ma wątpliwości, że Konstantyn wiedząc o dziele Mesropa Masztoca, potraktował to jako inspirację do własnej twórczości. Przypuszcza, iż sam Konstantyn mógł zdobyć pewną znajomość języka ormiańskiego, chociaż

VIII O wzajemnych, w pełni twórczych, powiązaniach szeroko rozumianej kultury i sztuki Armenii i Bizancjum może świadczyć również to, że po trzęsieniu ziemi, które nawiedziło ziemie bizantyjskie w 989 roku, bardzo ucierpiało wiele miast i wsi, w tym Konstantynopol, gdzie zniszczona została kopuła Hagia Sofii, świątyni wzniesionej z okresie panowania imperatora Justyniana (527-565). Odbudowa głównej świątyni Bizancjum wraz z odnowieniem kopuły została powierzona Ormianinowi Tyrdatowi, co odnotował historyk dziejów Armenii Stefan z Tanonu (Stapanos Taronaci, zwany Asochik – „Pieśniarz”), żyjący prawdopodobnie w latach 928-1019144: „W królewskim mieście Konstantynopol runęły olśniewające ozdoby cudownych kolumn i ikon, które znajdowały się w przestronnych kościołach. A sama Święta Zofia, czyli katedra, pękła od góry do dołu. Wykwalifikowani greccy architekci ciężko pracowali, aby ją odnowić. Tak się złożyło, że przebywał tam (wówczas) ormiański architekt-budowniczy Tyrdat, który ze zdumiewającym namysłem sporządził plan, przygotował R. Mathiesen, A New reconstruction of the original Glagolitic alphabet, op. cit., ss. 207-211 Н. Эмин, Предисловие,[w:] Ст. Таронский (Асохик), Всеобщая история, (перевод и объяснения: Н. Эмин), Москва 1864, s. III; por. T. Greenwood, The Life and Career of Step‘anos,[w:] The Universal History of Step‘anos Tarōnec‘i, Introduction, Translation, and Commentary Tim Greenwood, Oxford 2017, ss. 2-9.

model budowli, według którego przystąpiono do prac, a katedra po renowacji wyglądała bardziej elegancko niż wcześniej”145. Późniejsi badacze, wspominając architekta Tyrdata146, często przytaczają to źródło. W odtworzonej przez Tyrdata kopule zastosowane zostały nowatorskie jak na ten czas rozwiązania. Tyrdat „wprowadził jako element konstrukcyjny czterdzieści okien wokół jej podstawy, zmniejszając w ten sposób wagę kopuły i zapewniając ponadto wnętrzu doskonałe oświetlenie. Kolosalna kopuła Tyrdata ma około 35 m średnicy, a jej korona znajduje się na wysokości 60 m powyżej podłogi”147. Udział ormiańskich mistrzów w odtworzeniu świątyni potwierdza odnaleziony (w latach 30. XX wieku) na ścianach centralnej kopuły wizerunek Grzegorza Oświeciciela, założyciela Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego148. Ст. Таронский (Асохик), Всеобщая история, op. cit., ( XXVII), s. 180. [przekład: autor – Z. T. Sz.]. J. Strzygowski, Die Baukunst der Armenier und Europa, op. cit., s.590; К. Л. Оганесян, Зодчий Трдат, Ереван 1951, ss. 87-100; S. Der Nersessian, The Armenians, London 1969, s. 108-110; C. Mango, Byzantine Architekture, London 1986, s. 130; Ch. Maranci, The Architect Trdat Building Practices and Cross-Cultural Exchange in Byzantium and Armenia, „Journal of the Society of Architectural Historian”, vol. 62, No 2 / 2003, ss. 294-305; P. Donabedian, Le Point sur Parchitecte armenien Trdat-Tiridate, „Cahiers archeologiques”, No 39, 1991, ss. 95 – 110 . Ch. Maranci, Armenia, [w:] E. G. Schwartz (Ed.), The Oxford Handbook of Byzantine art. And Architecture, New York 2021, s. 182.

D. M. Lang, Armenia kolebka cywilizacji…, op. cit., s. 210.

V. Totomiantz, Le rôle des Arméniens dans la civilisation mundiale, Belgrade 1938, s. 73.

Zdaniem austriackiego historyka sztuki, Jozefa Strzygowskiego (1862-1941)149 Hagia Sophia to w swoim zamyśle kościół czysto ormiański (centralna kopuła na rzucie kwadratu, wsparta półkopułami)150. Ten wybitny znawca kultury i architektury Armenii przytacza liczne przykłady ormiańskich wpływów (Armenian influence)151 w budownictwie nie tylko Bizancjum, ale też na terenach bardziej odległych w Europie. Powróciwszy do ormiańskiej stolicy Bagratydów, miasta Ani, mistrz Tyrdat dokończył budowę katedry152, swoje największe dzieło, które antycypowało gotyckie katedry, wznoszone dwa wieki później w Europie153. Kate-

S. L. Marchand, The Rhetoric of Artifacts and the Decline of Classical Humanism: The Case of Josef Strzygowski, „History and Theory”, vol. 33, No. 4, 1994, ss. 106-130.

J. Strzygowski, Origin of Christian Church Art…, op. cit., s. 46.

Ibidem, ss. 46, 71-72, 81, 111-112.

H. F. D. Lynch, Ani, and the Armenian Kingdom of the Middle Ages, [w:] Idem, Armenia. Travels and Studies, vol. I, The Russian provinces, London – New York 1901, ss. 334392; Н. М. Токарский, Архитектура Армении IV–XIV вв., Ереван 1946, s. 144-147; С. Мнацаканян, Н. Степанян, Памятники архитектуры Советской Армении, Ленинград 1971, ss. 17-18; Т. Х. Акопян, Ани – Столица средневековой Армении (история и судьба города), Ереван 1985, ss. 116-118; Т. Тораманян, Кафедральный собор в Ани, Ереван 2008; Ch. Maranci, The Architect Trdat: From the Great Church at Ani to the Great Church at Constantinople, [w:] R. G. Hovhannisian (Ed.), Armenan Kars and Ani, Costa Mesa, Calif. 2011, ss. 101-126.

А. Казарян, Новые данные о куполах храмов Ани. Часть первая. Кафедральный собор зодчего Трдата, «Вопросы всеобщей архитектуры», вып. 10 (1), Москва – Санкт Петербург 2018, s. 148.

dra w Ani została wzniesiona w latach 989-1001 i jest to świątynia, która w założeniach konstrukcyjnych oraz dekoracyjnych „zdecydowanie wyprzedza współczesną jej zachodnioeuropejską architekturę anglosaską i normańską. W tym zapadłym kącie chrześcijańskiego Wschodu już wówczas znaleźć można było ostre łuki i filary wiązkowe, uważane za jeden ze znaków szczególnych dojrzałej architektury gotyckiej. Surowa prostota planu, przywodząca na myśl symfonie Mozarta, dodaje katedrze w Ani majestatu i wzniosłości. Prostokątne, podłużne ściany zewnętrzne wykonano z delikatnego różowego kamienia. Wystrój zewnętrzny jest prosty i harmonijny. Blendy sięgają niemal do krawędzi dachu, na trzech ścianach ramują nisze. Wewnątrz katedry wysokie, wytworne łuki arkad tworzą jakby podkowę, sklepienia nisz przypominają chińskie wachlarze z jedwabiu lub pawie ogony”154. Tworzący w Armenii i Bizancjum Tyrdat może być doskonałym przykładem praktycznych realizacji i wymiany międzykulturowej na przełomie wieków155. Josef Strzygowski twierdził, iż Tyrdat, stał się prekursorem architektury gotyckiej – był twórcą gotyckich idei architektonicznych156. Pionierka badań nad sztuką ormiańską, Sirapie Ter-Nersessian (1896-1989) – od 1930 roku pracująca w Stanach Zjednoczonych – bardzo poD. M. Lang, Armenia kolebka cywilizacji…, op. cit., ss. 210-211.

Ch. Maranci, The Architekt Trdat. Building Practises and Cross-Cultural Exchange…, op. cit., ss. 294-305.

J. Strzygowski, Die Baukunst der Armenie run Europa…, op. cit., s. 590.

zytywnie odniosła się do badań J. Strzygowskiego. Według niej badacz argumentował, że Armenia odegrała główną rolę w powstaniu i rozwoju architektury chrześcijańskiej, a Ormianie zrealizowali w kamieniu kopułę ze wspornikami i jako pierwsi zbudowali kościół w kształcie kwadratu z małymi niszami, zwieńczony kopułą157. Katedra w Ani uległa poważnemu uszkodzeniu podczas trzęsienia ziemi (w 1319 roku), a kopuła zawaliła się. W latach 1892 – 1917 w Ani, pozostającej wtedy w granicach Rosji, były prowadzone poważne badania archeologiczne, pod kierownictwem Nikołaja Marra (1865-1934) – gruzińskiego badacza, orientalisty, językoznawcy (specjalisty od języków kaukaskich i sztuki tego regionu158) i archeologa, którego ojciec był Szkotem mieszkającym na Kaukazie, a matka – Gruzinką. Terenowe badania archeologiczne (w sumie 16 ekspedycji159) były dokładnie opisywane i raportowane160, a pozostawione przez N. Marra opracowania161, dotyczące chrześcijańskich zabytków ormiańskich, С. Тер-Нерсесян, Армения. Быт, религия, культура, Москва 2008, s. 109.

Por. Н. Марр, Кавказский культурный мир и Армения, Петроград 1915. М. В. Медведева, Шестнадцать Анийских кампаний Н.Я. Марра: репрезентативность фотодокументов в архивном собрании ИИМК РАН, «Актуальные проблемы теории и истории искусства»: Вып. 13, СанктПетербург 2023, ss. 213–228.

Por. Н. Марр, О раскопках и работах в Ани летом 1906 (предварительный отчет), Санкт-Петербург 1907.

Н. Марр, Ани. Книжная история города и раскопки на месте городища, Москва-Ленинград 1934 ю.

okazały się bezcenne dla Ormian, gdyż starożytna stolica Armenii później przypadła Turcji. IX Rozpatrując działalność Konstantyna – Cyryla i Michała – Metodego, zwłaszcza działanie, związane ze stworzeniem głagolicy, nie można nie brać pod uwagę ormiańskiego pochodzenia osób, ż którymi zetknęli się w Salonikach oraz w Konstantynopolu (cesarzowa – regentka Teodora, żona cesarza Teofila, cezar Bardas Mamikonian, Jan VII Gramatyk, Leon Filofof (Matematyk). Tuż przed śmiercią arcybiskup Metody udał się na zaproszenie Bazylego I do Carogrodu / Konstantynopola, gdzie został serdecznie przyjęty162 przez cesarza i patriarchę Focjusza, którzy dowiedzieli się od niego o losach misji i szerzeniu wiary chrześcijańskiej wśród Słowian. Mieli zainteresować się dążeniem przez Braci Sołuńskich do umocnienia liturgii słowińskiej. Na prośbę cesarza Metody pozostawił w Konstantynopolu księdza i diakona z różnymi księgami słowiańskimi. Miały one stanowić zalążek słowiańskiego centrum w stolicy cesarstwa, które w założeniach mogło w przyszłości dostarczać Bułgarom księgi w języku greckim oraz ich słowiańskie przekłady163. Trudno jest jednoznacznie mówić, gdyż brak jest potwierdzających zabytków pisanych, o świadomości swojej odrębności, czy odczuwanej tożsamości narodowej i kulturowej Ormian, żyjąD. Obolensky, Sts. Cyril and the Methodius. Apostles of the Slavs, op. cit., s. 10.

F. Dvornik, The Slavs Their Early History and Civilization, op. cit., ss. 98, 100.

cych w Bizancjum164. Oczywiście, nie ligię, a nawet literaturę Bizancjum pojamożna zaprzeczyć, że Ormianie mogli wiają się często ormiańskie wątki. – i zapewne to czynili – rozmawiać mięNa element ormiański, stanodzy sobą po ormiańsku. Dlatego też jest wiący od dawna etniczną część Cesarwielce prawdopodobne, iż mieszkający stwa166, zwracał uwagę irlandzki historyk w Salonikach bracia poprzez kontakty i filolog klastyczny (1861-1927) John B. z przedstawicielami Ormian zetknęli się Bury167. Jego zdaniem – zajmujący wytakże z ich językiem, jak i jego literami. sokie stanowiska w bizantyjskiej rzeczyO Mesropie Masztocu i ułożonym przez wistości Ormianie w zasadzie byli prawniego alfabecie oraz sprawowaniu litur- dziwymi Bizantyjczykami, ale przesiąkgii w narodowym języku mogli usłyszeć niętymi tradycjami swojego środowiska. podczas spotkań z Leonem Matema- I to ich siła witalna, energia i zdolności, tykiem i przede wszystkim Focjuszem, potwierdzone sukcesem, dają podstawę którzy mieli przecież ormiańskie korze- do przypuszczenia, że stanowili oni znanie, a także podczas misji do Chazarów. czącą siłę odnawiającą, która przyczyniła Mieli wtedy dotrzeć do aż Derbentu się w dużym stopniu do utrzymania ży165 nad Morzem Kaspijskim, gdzie czę- wotności państwa168, w którym przyszło sto pojawiali się misjonarze z Armenii. im żyć. I właśnie z takimi twórczo nastaMogli więc jeszcze mocniej zagłębić się wionymi do rzeczywistości przedstawiw arkana ormiańszyzny, co w niedalekiej cielami narodu ormiańskiego stykali się przyszłości zapewne wywarło również Konstantyn-Cyryl i Michał-Metody. wpływ na kształt słowiańskich liter. Zastanawiać może, dlaczego w badaniach i publikacjach, opisujących działalność Braci Sołuńskich, jak i w zdecydowanej większości materiałów, poświęconych tradycji Cyrylo-Metodiańskiej, nie zostaje poruszana kwestia roli Ormian i ich obecności w Bizancjum. Slawiści, bazujący przede wszystkim na zachowanych źródłach pisanych, utrwalonych słowiańskimi literami, najpierw głagolicą a następnie cyrylicą, nie poruRuiny katedry Matki Bożej w Ani (X-XI w.). szali kwestii roli Ormian w Bizancjum w czasach, kiedy żyli i działali Konstantyn-Cyryl i Michał-Metody. A przecież B. Bury, A History of the Eastern Row oddzielnych badaniach bizantynoloman Empire, op. cit. s. 429. gicznych, opisujących dzieje, kulturę, re167 T. Wolanska, Armeńscy współpracownicy Justyniana …, op. cit., s. 29.

s. 167.

M. Garzaniti, Słowianie…, op. cit.,

W. Ceran, Bury John Bagnell, [w:] O. Jurewicz (red.), Encyklopedia kultury bizantyńskiej, op. cit. s. 108.

B. Bury, A History of the Eastern Roman Empire, op. cit. s. 429.